Di sản số phải kể được câu chuyện
Công nghệ di sản là việc ứng dụng công cụ số để ghi nhận, bảo tồn và diễn giải giá trị lịch sử, văn hóa theo những cách giúp công chúng tiếp cận và tương tác thuận tiện hơn. Giá trị của nó không nằm ở hiệu ứng mới lạ, mà ở khả năng khiến câu chuyện quá khứ trở nên dễ hiểu và đáng nhớ.
Tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, người xem có thể dùng thiết bị di động khám phá 82 bia Tiến sĩ qua hình ảnh 3D, đồng thời đặt câu hỏi cho chatbot AI về di tích. Sa bàn tương tác tái hiện vị trí các bia; chọn một nút, khách thấy vị trí phát sáng, thông tin khoa thi, năm thi và danh sách người đỗ đạt hiện trên màn hình. Một số nút còn mở video kể chuyện về các vị Tiến sĩ tiêu biểu. Cách làm này biến việc tham quan từ nhìn ngắm thành tự mình lần theo dấu vết lịch sử. Với người trẻ, đó là lời mời khám phá; với di tích, đó là cơ hội để tri thức không bị giới hạn trong bảng thuyết minh.
Nhu cầu thưởng thức văn hóa thay đổi, nhất là ở nhóm khách trẻ và khách quốc tế, nên các điểm đến cần cách truyền tải sinh động, có tương tác. Công nghệ đáp ứng nhu cầu ấy, nhưng nội dung vẫn phải dẫn đường: hiệu ứng đẹp mà thiếu câu chuyện sẽ nhanh chóng mất sức hút.
3D Mapping mở rộng trải nghiệm, không thể thay thế chiều sâu
Ra mắt cuối tháng 10-2023, “Tinh hoa đạo học” là một trong những sản phẩm nghệ thuật số tiên phong tại Hà Nội đưa trình chiếu vào không gian di sản. Từ dấu mốc này, 3D Mapping tiếp tục xuất hiện trong các sản phẩm văn hóa và du lịch, như “Ngọc Sơn – Đêm huyền bí” tại đền Ngọc Sơn và “Kinh đô Thăng Long” tại Khu di sản Hoàng thành Thăng Long.
Ở Văn Miếu, các tác phẩm tiếp nối “Tinh hoa đạo học” gồm “Sử đá lưu danh” và “Vun đắp hiền tài” lần lượt khai thác truyền thống khoa bảng, lịch sử Quốc Tử Giám và tinh thần trọng dụng nhân tài. Sau ba năm trình chiếu thử nghiệm, lượng khách tham quan ban đêm tại đây đạt khoảng 1.200 lượt mỗi tháng, theo Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám Lê Xuân Kiêu. Con số cho thấy trình diễn có thể tạo thêm lý do để ghé thăm, nhưng không nên xem lượng khách là thước đo duy nhất. Điều giữ chân công chúng lâu dài vẫn là câu chuyện có chiều sâu, gắn với chính địa điểm.
Vì vậy, 3D Mapping nên được xem là một lựa chọn, không phải công thức bắt buộc cho mọi di tích. Các ý tưởng tiếp theo tại Văn Miếu gồm trình chiếu nhập vai, hiệu ứng phản chiếu và không gian kính vạn hoa khai thác hoa văn trên bia Tiến sĩ. Sự đa dạng hình thức sẽ có ý nghĩa khi phục vụ nội dung, thay vì biến di sản thành phông nền cho hiệu ứng.
Số hóa là lưu giữ ký ức, không chỉ tạo màn hình mới
Trải nghiệm tại chỗ chỉ là một phần của số hóa di sản. Dữ liệu số còn ghi nhận có hệ thống thông tin, hình ảnh và đặc điểm của di tích, hiện vật, hỗ trợ theo dõi tình trạng, kiểm kê, nghiên cứu và chuẩn bị cho tu bổ, phục dựng khi cần. Đây là lớp bảo vệ ít phô trương hơn màn trình chiếu, nhưng có giá trị lâu dài khi thời gian, thiên tai, biến đổi khí hậu, đô thị hóa và áp lực du lịch đe dọa nhiều tư liệu, di tích.
Việc số hóa 3D Quần thể di tích Lăng Minh Mạng, Chùa Keo, Tháp Bánh Ít và 100 bảo vật quốc gia đã tạo nguồn dữ liệu trực quan phục vụ lưu giữ, nghiên cứu và giới thiệu di sản. Một dự án nền tảng dữ liệu quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản được phê duyệt với tổng mức đầu tư hơn 198 tỷ đồng, triển khai trong giai đoạn 2023-2025. Quy mô ấy cho thấy số hóa đang chuyển từ vài ứng dụng riêng lẻ sang hạ tầng phục vụ nhiều nhiệm vụ cùng lúc.
Triển lãm số, tham quan trực tuyến, bản đồ di sản, thuyết minh thông minh và nền tảng giáo dục số có thể đưa di sản đến người không thể trực tiếp tới bảo tàng hay di tích, đặc biệt là thế hệ trẻ. Mở rộng tiếp cận không có nghĩa thay thế chuyến thăm thực tế; đó là cách để ký ức văn hóa vượt khỏi giới hạn địa lý và thời gian.
Cơ hội văn hóa chỉ bền khi công nghệ phục vụ con người
Khi tài nguyên văn hóa trở thành chất liệu sáng tạo, công nghệ mở ra phương thức thể hiện mới và các ngành công nghiệp văn hóa đưa sản phẩm đến công chúng, di sản có thể tạo thêm giá trị cho du lịch và đời sống sáng tạo. Số hóa cũng mở rộng cơ hội tiếp cận, nghiên cứu và phát huy giá trị văn hóa. Đây là triển vọng đáng kể, nhưng không tự động thành hiện thực chỉ nhờ đầu tư thiết bị.
Điều cần tránh là đồng nhất đổi mới với màn trình diễn hoành tráng. Mỗi ứng dụng phải chính xác về tư liệu, dễ sử dụng và tôn trọng không gian di tích; dữ liệu số cần được duy trì, cập nhật, chứ không dừng ở một sản phẩm khai trương. Nếu thiếu những điều đó, công nghệ sẽ tạo sự tò mò nhất thời mà không giúp công chúng hiểu thêm.
Hướng đi thuyết phục nhất là kết hợp lưu trữ số với trải nghiệm di sản trực tiếp: dữ liệu bảo vệ ký ức, còn hình ảnh 3D, sa bàn, AI hay 3D Mapping khơi gợi câu hỏi và mở lối tìm hiểu. Khi nội dung lịch sử giữ vai trò trung tâm, công nghệ không lấn át di sản mà giúp di sản hiện diện trong đời sống hôm nay, đồng thời tạo nền tảng có trách nhiệm cho văn hóa, du lịch và công nghiệp sáng tạo.
