Siêu đô thị giáo dục và mặt trái của trường “siêu tải”
Quản lý trường học lớn là việc tổ chức, điều hành toàn bộ hoạt động dạy học, nhân sự và cơ sở vật chất trong những cơ sở giáo dục có quy mô hàng nghìn học sinh, nhiều điểm trường và khối lớp, nơi mọi quyết định của hiệu trưởng đều tác động trực tiếp đến chất lượng học tập, an toàn và đời sống tinh thần của cả một cộng đồng giáo viên, học sinh và phụ huynh. TPHCM hiện là một siêu đô thị giáo dục với hơn 2,5 triệu học sinh và gần 3.600 trường học. Sau sắp xếp mạng lưới trường lớp, số cơ sở giáo dục công lập giảm từ 2.188 xuống còn 1.484, tức mất đi 704 đầu mối. Nghe thì có vẻ gọn bộ máy, nhưng hệ quả là quy mô từng trường phình to, hình thành những trường siêu tải học sinh, nơi một hiệu trưởng phải “ôm” vài nghìn học sinh mỗi ngày. Khi mạng lưới bị nén lại, áp lực hiệu trưởng không tăng tuyến tính mà tăng theo cấp số nhân: thêm lớp, thêm học sinh, thêm phân hiệu, nhưng phòng học và giáo viên lại không tăng tương xứng. Đó là mặt trái mà các quyết sách sắp xếp hệ thống chưa tính hết.
Từ ba trường thành một: quản lý đa phân hiệu không chỉ là bài toán kỹ thuật
Trường tiểu học – THCS Tân Định là ví dụ điển hình cho xu hướng sáp nhập: từ ba trường độc lập (THCS Văn Lang, tiểu học Đuốc Sống, tiểu học Trần Khánh Dư) thành một đơn vị mới. Sau sắp xếp, trường có 57 lớp, khoảng 1.400 học sinh, 110 giáo viên và hoạt động tại 3 phân hiệu. Đây không chỉ là phép cộng số học, mà là cuộc tái thiết toàn bộ cách quản lý. Hiệu trưởng Trần Ngọc Lâm buộc phải đổi tư duy: thay vì ôm đồm mọi việc, ông phân quyền cho các phó hiệu trưởng phụ trách từng phân hiệu, còn nhân sự và tài chính vẫn giữ trực tiếp. Nhà trường xây dựng quy chế hoạt động, quy chế phát ngôn thống nhất, đẩy mạnh ký số, học bạ số và ứng dụng công nghệ thông tin trong xử lý hồ sơ để bộ máy vận hành thông suốt. Khoảng cách giữa ba phân hiệu chỉ vài trăm mét trong bán kính 1km là một thuận lợi ban đầu. Nhưng kết nối chuyên môn giữa tiểu học và THCS, phân công giáo viên, sử dụng cơ sở vật chất vẫn là những bài toán phải giải từng bước. Việc tránh gộp trường “top 1” với “top 2” như cảnh báo của hiệu trưởng không phải chuyện danh tiếng, mà là để không tạo ra một tổ chức nội bộ luôn căng thẳng vì chênh lệch chất lượng.
Nguyễn Văn Trỗi: khi 112 lớp dồn vào 56 phòng học
Nếu Tân Định cho thấy độ phức tạp của quản lý đa phân hiệu, thì trường THCS Nguyễn Văn Trỗi lại phơi bày toàn cảnh của một trường siêu tải học sinh. Không thuộc diện sáp nhập mới, nhưng đây là một trong những trường có quy mô lớn nhất cả nước; xét số lớp và học sinh tập trung trong cùng khuôn viên, trường có 112 lớp và khoảng 5.200 học sinh trong năm học 2026-2027. Trong khi đó, chỉ có 56 phòng học, bình quân mỗi lớp gần 50 học sinh, tăng thêm 9 lớp và hơn 400 học sinh so với năm học trước. Thiếu phòng học giáo viên và không gian lớp, nhà trường phải tận dụng cả phòng họp giáo viên, phòng thí nghiệm, phòng thực hành để bố trí lớp. Vì chỉ có 56 phòng, học sinh chỉ học một buổi mỗi ngày, chưa thể tổ chức bán trú. Điều này đồng nghĩa với việc phụ huynh phải tự xoay xở chuyện trông con buổi còn lại, còn học sinh mất đi cơ hội tham gia thêm hoạt động trải nghiệm, câu lạc bộ. Như một phát biểu đáng trích dẫn: “Không thể để những trường lên đến hơn 100 lớp như thế này, chắc chắn ảnh hưởng đến chất lượng dạy học, thiệt thòi cho học sinh và khó khăn cho người quản lý”. Khi quy mô vượt ngưỡng chịu đựng, mọi nỗ lực cá nhân của hiệu trưởng chỉ còn là giải pháp tình thế.
Hiệu trưởng rời nhà lúc 5 giờ sáng: áp lực vô hình của người đứng đầu
Đằng sau những con số lạnh lùng là một lịch làm việc gần như phi nhân cho đội ngũ quản lý. Tại Nguyễn Văn Trỗi, với sáu tổ chuyên môn, mỗi tổ trưởng phụ trách khoảng 30–40 giáo viên, khối lượng điều hành rất lớn. Công việc của ban giám hiệu không chỉ là phân công giảng dạy mà còn phải bảo đảm nề nếp, an ninh học đường và kịp thời giải quyết các tình huống phát sinh mỗi ngày. Hiệu trưởng Nguyễn Trung Toàn thừa nhận: “Khi hàng nghìn học sinh cùng học tập tại một cơ sở, hiệu trưởng phải trực tiếp theo dõi, xử lý nhiều vấn đề phát sinh trong ngày. Do vậy, tôi thường xuyên rời khỏi nhà từ 5 giờ và về nhà lúc tối muộn”. Đó không chỉ là câu chuyện cá nhân, mà là biểu tượng cho áp lực hiệu trưởng trong các trường siêu tải học sinh. Thiếu giáo viên và cơ sở vật chất chưa đáp ứng tương xứng với quy mô học sinh vẫn là những nỗi lo lớn của nhà trường. Áp lực ấy đặt ra câu chuyện về chế độ dành cho cán bộ quản lý: chúng ta đang yêu cầu họ gánh trách nhiệm của một doanh nghiệp lớn, nhưng lại đối xử như một công chức bình thường. Nếu không nhìn thẳng vào bất cân xứng này, mọi khẩu hiệu về nâng cao chất lượng giáo dục sẽ chỉ dừng ở văn bản.
Tương lai của hệ thống: giảm tải hay chấp nhận “siêu trường” như bình thường mới?
Trong bối cảnh Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị đã đặt ra yêu cầu bảo đảm đủ trường lớp, chỗ học cho học sinh, việc để tồn tại những trường hơn 100 lớp là một nghịch lý. Để giảm tải cho Nguyễn Văn Trỗi, phường An Phú đã quy hoạch quỹ đất, tính toán phương án xây dựng thêm trường học nhằm chia bớt số lớp hiện có. Đây là bước đi đúng, nhưng nếu chỉ xử lý từng điểm nóng, hệ thống sẽ mãi chạy theo khủng hoảng. Điều cần thiết là nhìn quản lý trường học lớn như một chuyên môn riêng: từ thiết kế bộ máy, phân quyền, ứng dụng công nghệ đến chính sách đãi ngộ cho hiệu trưởng và đội ngũ quản lý. Những giải pháp như ký số, học bạ số, quy chế thống nhất ở Tân Định cho thấy công nghệ có thể giúp giảm tải thủ tục, nhưng không thể thay thế phòng học, giáo viên và thời gian làm việc lành mạnh. Nếu chúng ta chấp nhận trường siêu tải học sinh như bình thường mới, xã hội phải thành thật rằng chất lượng giáo dục sẽ bị đánh đổi. Còn nếu mục tiêu là một nền giáo dục nhân văn, thì việc đầu tư thêm trường, phân tán quy mô, bảo vệ sức khỏe và quyền ra quyết định của hiệu trưởng phải được xem là ưu tiên, không phải phần chú thích sau cùng trong các bản quy hoạch.
