Siêu trường học: thành quả tinh gọn hay bước lùi quản trị?
Siêu trường học là những cơ sở giáo dục được hình thành sau sáp nhập, có quy mô lớp và học sinh vượt xa chuẩn quản lý truyền thống, khiến bộ máy điều hành, giám sát và chăm sóc người học bị đặt dưới áp lực pháp lý, hành chính và chuyên môn chưa từng có, nếu không có khung quản trị mới thì chất lượng giáo dục rất dễ suy giảm. Tính đến tháng 10/2026, 34 tỉnh, thành đã hoàn thành việc sắp xếp, thu gọn mạng lưới trường học, giảm hơn 50% số cơ sở giáo dục từ 37.530 xuống còn 18.555 trường. Đây là bước đi thể hiện quyết tâm tinh gọn bộ máy, tối ưu nguồn lực công và khắc phục tình trạng thiếu giáo viên cục bộ. Nhưng mặt trái của sáp nhập trường học là sự xuất hiện 114 siêu trường vượt mốc 100 lớp, tập trung tại 17 địa phương, trong đó Cần Thơ có 23 trường, Khánh Hòa 21 trường, chiếm tới 38,6% tổng số siêu trường. Khi một trường tiểu học có tới 287 lớp với hơn 10.500 học sinh như Trường Tiểu học Nha Trang, câu hỏi không còn là “tiết kiệm được bao nhiêu đầu mối”, mà là “liệu hệ thống hiện tại có đủ năng lực quản lý trường lớn như vậy hay không?”.
Áp lực hành chính và ngưỡng vỡ của quản lý trường lớn
Điểm cốt lõi khiến siêu trường học gây tranh cãi là việc quy mô đã vượt ngưỡng quản trị mà khung pháp lý và tổ chức chưa kịp thích ứng. Một hiệu trưởng phải gánh toàn bộ trách nhiệm pháp nhân về nhân sự, tài sản và an toàn trường học, trong khi các điểm trường rải rác trên diện rộng, có nơi một cơ sở phải quản lý tới 21 phân hiệu, cách trung tâm 120 km. Đó không chỉ là áp lực hành chính, mà là rủi ro hệ thống: chỉ cần một mắt xích quản lý lỏng lẻo, an toàn học sinh và chất lượng giáo dục đều bị đe dọa. Tại Trường Tiểu học Nha Trang, một tổ chuyên môn lên tới 64–70 giáo viên, toàn bộ tài chính cho hơn 10.000 học sinh cùng gần 580 cán bộ, giáo viên chỉ do 2 kế toán đảm nhiệm. Đây là mô hình dễ dẫn tới quá tải, sai sót và làm mờ trách nhiệm cá nhân. Câu nói của một đại biểu Quốc hội rằng ông “chưa tưởng tượng được việc điều hành như thế nào nhưng chắc chắn sẽ có rất nhiều khó khăn, đương nhiên sẽ ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục” là lời cảnh báo thẳng thắn về rủi ro của quản lý trường lớn thiếu chuẩn mới.
Chất lượng giáo dục trong bóng lớn của siêu trường
Tinh gọn bộ máy chỉ có ý nghĩa nếu chất lượng giáo dục được giữ vững hoặc nâng lên; nếu không, siêu trường học sẽ trở thành bước lùi chính sách. Khi quy mô vượt ngưỡng quản trị và thiếu cơ chế hỗ trợ đội ngũ, chất lượng dạy học và an toàn trường học đứng trước nhiều thách thức. Giáo viên kiêm nhiệm làm nhóm trưởng chuyên môn, phụ trách công tác Đội ở phân hiệu lẻ phải gánh thêm việc nhưng chưa có quy định giảm định mức tiết dạy hay phụ cấp tương xứng. Điều này khiến họ bị kéo khỏi nhiệm vụ cốt lõi là dạy học, trong khi học sinh cần được quan tâm cá nhân nhiều hơn ở môi trường đông đúc. Chủ tịch Quốc hội đã nhấn mạnh chênh lệch trong tiếp cận giáo dục giữa các vùng, tình trạng thiếu trường lớp, sách giáo khoa và yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục, giảm nghèo. Nếu siêu trường chỉ giải quyết bài toán đầu mối mà làm trầm trọng thêm khoảng cách chất lượng, chính sách sáp nhập trường học sẽ đánh mất mục tiêu phục vụ người học. Tháo gỡ rào cản cơ chế, bảo vệ quyền lợi người học phải được xem là ưu tiên, không thể hy sinh vì thành tích tinh gọn.
Tranh luận chính sách: siêu trường có nên tồn tại?
Điểm đáng chú ý là chính các nhà làm luật và quản lý đều thừa nhận sự bất ổn của siêu trường học. Một đại biểu đề nghị Chính phủ đánh giá lại ưu điểm, tồn tại của việc sáp nhập để Bộ Giáo dục và Đào tạo tham mưu quy định chung, tránh tình trạng mỗi nơi làm một kiểu, chất lượng bị ảnh hưởng. Ông cho rằng sáp nhập 4–5 đơn vị là mức phù hợp để hiệu trưởng và chính quyền xã, phường còn điều hành được. Thường trực Ban Bí thư cũng nhấn mạnh cần tính toán việc sắp xếp trường lớp cho phù hợp, gắn với yêu cầu bộ máy “tinh, gọn, hiệu lực, hiệu quả” và phải rà soát, chấn chỉnh quyết liệt. Ở phía điều hành, Phó Thủ tướng đã yêu cầu rà soát 114 trường trên 100 lớp ngay trong tháng 10/2026, cho thấy Nhà nước không coi siêu trường là mô hình mặc nhiên chấp nhận. Vấn đề không phải phủ nhận toàn bộ chủ trương sáp nhập, mà là xác định rõ giới hạn quy mô, chuẩn quản lý trường lớn và cơ chế bảo vệ chất lượng giáo dục. Nếu không có khung pháp lý mới, siêu trường học sẽ tiếp tục vận hành trên nền tảng quy định cũ vốn được thiết kế cho trường 30–50 lớp, và đó là rủi ro chính sách có thể nhìn thấy trước.
Giải pháp từ thực tiễn: quản trị số, phân quyền và đầu tư hạ tầng
Điều tích cực là một số cơ sở đã chủ động tìm cách quản lý trường lớn thay vì chờ đủ văn bản. Trường Tiểu học Nha Trang phân công cán bộ quản lý phụ trách từng phân hiệu, từng lĩnh vực, thống nhất thời khóa biểu, quy chế làm việc và kế hoạch giáo dục trên toàn hệ thống, nhờ đó hoạt động dạy học, bán trú tại 13 địa điểm giữ được sự ổn định bước đầu. Tuy vậy, giải pháp cục bộ không thể thay thế khung quản trị mới. Theo phân tích của lãnh đạo ngành giáo dục, chìa khóa vận hành cơ sở quy mô lớn là thay đổi tư duy quản lý, chuyển mạnh sang phân quyền và ứng dụng dữ liệu. Về lâu dài, cần xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu dùng chung, chuẩn hóa quy trình quản trị số, số hóa đồng bộ các khâu từ thời khóa biểu, bán trú đến đánh giá học sinh và kiểm tra chuyên môn, kết nối trên nền tảng trực tuyến. Khi đó, ban giám hiệu có thể theo dõi tình hình tại mọi điểm trường theo thời gian thực, giảm phụ thuộc vào di chuyển cơ học, cắt giảm họp hành, phong trào không cần thiết, qua đó giảm tải áp lực hành chính và giải phóng thời gian cho giáo viên tập trung vào chuyên môn. Nhưng quản trị số chỉ là một nửa câu chuyện; nửa còn lại là đầu tư hạ tầng và cơ chế nhân sự: thêm biên chế kế toán, nhân viên hỗ trợ, phụ cấp cho giáo viên kiêm nhiệm, cùng với chuẩn quy mô tối đa cho mỗi siêu trường. Nếu không dám đặt ra giới hạn và đầu tư tương xứng, mọi nền tảng số sẽ chỉ là lớp sơn mới trên một cấu trúc quá tải.
