Metro TP.HCM mở rộng và bài kiểm tra mang tên Phú Lợi
Mở rộng metro TP.HCM là quá trình phát triển hệ thống đường sắt đô thị nhằm tăng năng lực vận tải công cộng, kết nối các đô thị lân cận và giảm áp lực hạ tầng giao thông đường bộ, đồng thời buộc chính quyền phải cân bằng lợi ích phát triển với quyền lợi, không gian sống và sinh kế lâu dài của cư dân trong các khu dân cư hiện hữu, như trường hợp tuyến đường sắt Phú Lợi đang cho thấy một cách rõ ràng. Trong bối cảnh đó, việc tham vấn cộng đồng metro không thể là thủ tục hình thức, mà phải trở thành công cụ ra quyết định thực sự.
Chiều 28.8, UBND phường Phú Lợi phối hợp Ban Quản lý Đường sắt đô thị TP.HCM tổ chức hội nghị tham vấn cộng đồng về hai tuyến metro Bến xe buýt thành phố mới Bình Dương – Suối Tiên (tuyến số 1) và Thủ Dầu Một – TP.HCM (tuyến số 2). Khoảng 500 phiếu khảo sát được phát cho người dân để lấy ý kiến về hướng tuyến, vị trí công trình, ga và các hạng mục liên quan. Việc chính quyền mang bản vẽ ra hỏi dân là bước đi đúng, nhưng câu hỏi lớn là ý kiến đó có đủ trọng lượng để điều chỉnh dự án hay không.
Tuyến đường sắt Phú Lợi: Lợi ích kết nối đối mặt lo ngại sinh kế
Theo phương án công bố, tuyến Bến xe buýt thành phố mới Bình Dương – Suối Tiên dài khoảng 30,66 km, đi qua 7 phường với 19 ga trên cao, 1 depot và 1 bãi đỗ. Đoạn tuyến đường sắt Phú Lợi dài khoảng 3,67 km, dự kiến có hai ga số 6 và số 7. Đây không phải một đường vạch trên giấy, mà là trục hạ tầng mới sẽ cắt qua không gian sống, thói quen di chuyển và giá trị đất đai của cả khu vực. Nói cách khác, từng mét ray đặt xuống đều gắn với từng hộ dân cụ thể.
Phần đông cư dân Phú Lợi thừa nhận hai tuyến metro là bước tiến quan trọng, mở thêm lựa chọn đi lại, tăng kết nối vùng và giảm áp lực cho mạng lưới đường bộ hiện nay. Khi hoàn thành, tuyến Thu Dầu Một – TP.HCM được kỳ vọng trở thành hành lang vận tải hành khách khối lượng lớn, giảm tải quốc lộ 13 và cải thiện môi trường đô thị. Đây là lợi ích rõ, gắn trực tiếp với mục tiêu phát triển đô thị bền vững. Nhưng chính sự hấp dẫn đó dễ khiến người ta quên rằng cái giá phải trả chủ yếu nằm ở những khu dân cư như Phú Lợi.
Người dân Phú Lợi không phản đối metro, họ đòi quyền được sống yên
Điểm đáng chú ý nhất tại buổi tham vấn cộng đồng metro là thái độ của cư dân Phú Lợi: họ ủng hộ dự án, nhưng không chấp nhận bị xem là "vùng đệm" cho phát triển. Nhiều ý kiến yêu cầu Ban Quản lý tiếp tục nghiên cứu, điều chỉnh hướng tuyến để hạn chế đi qua khu dân cư hiện hữu, ưu tiên đất công nhằm giảm chi phí giải tỏa và bồi thường. Một phát biểu mang tính trích dẫn từ hội nghị có thể tóm gọn tinh thần này: "Hướng tuyến phải vừa khai thác hiệu quả, vừa giảm tối đa tác động đến đời sống các hộ dân và chi phí thu hồi đất". Đây là yêu cầu chính đáng, không phải đòi hỏi ưu ái.
Ngoài hướng tuyến, người dân còn cảnh báo sớm về tiếng ồn khi tàu chạy qua trường học, khu dân cư, lo ngại tổ chức bãi giữ xe thiếu tính toán sẽ biến khu vực quanh ga thành điểm ùn tắc mới. Một số ý kiến đề xuất nghiên cứu đoạn đi ngầm, hoặc điều chỉnh vị trí một số ga để phù hợp hơn với thực tế và nhu cầu đi lại. Những góp ý này cho thấy cộng đồng không chỉ "sợ mất đất"; họ hiểu metro là xu thế, nhưng muốn nó đi vào cuộc sống bằng thiết kế tôn trọng con người, thay vì áp đặt kỹ thuật lên sinh hoạt hàng ngày.
Tham vấn cộng đồng: Từ hình thức sang công cụ quyết định chính sách
Xây metro để phát triển đô thị bền vững không thể chỉ đo bằng số kilômet ray hay số ga xây mới. Nó phải đo bằng mức độ hài hòa giữa hạ tầng giao thông và quyền sinh sống của cộng đồng bị tác động. Các ý kiến tại Phú Lợi chỉ ra rằng người dân muốn một phương án vừa đáp ứng nhu cầu vận tải, vừa tôn trọng sinh kế, hạn chế di dời và chi phí xã hội. Nếu những tiếng nói này chỉ được ghi nhận như thủ tục, thì tham vấn cộng đồng sẽ biến thành lớp sơn dân chủ bên ngoài một quyết định đã định sẵn.
Theo thông tin dự án, tuyến Bến xe buýt thành phố mới Bình Dương – Suối Tiên dự kiến khởi công năm 2026 và hoàn thành năm 2030. Khoảng thời gian chuẩn bị còn đủ để tích hợp phản hồi từ thực tiễn, điều chỉnh thiết kế, phương án tổ chức giao thông và bãi đỗ xung quanh ga. Chính tại giai đoạn này, tham vấn cộng đồng metro trở thành công cụ kiểm tra xem chính quyền có thật sự coi cư dân là đối tác đồng quyết định hay không. Nếu làm nghiêm túc, Phú Lợi có thể trở thành ví dụ tích cực: nơi mở rộng metro TP.HCM không đánh đổi sự yên ổn của khu dân cư, mà nâng chất cuộc sống đô thị cho cả khu vực.
