Di sản không chỉ là tường đá cổ, mà là cảm xúc và ký ức sống
Triển lãm nghệ thuật “Trên núi – Dưới đồi” tại Sa Pa là một không gian sáng tạo nơi di sản địa phương được diễn giải lại qua hội họa, điêu khắc và ngôn ngữ nghệ thuật đương đại, biến phong cảnh quen thuộc thành những lớp ký ức, cảm xúc và câu chuyện văn hóa mới. Khởi nguồn từ tinh thần Ngày Di sản châu Âu – sáng kiến mở cửa các di tích lịch sử tại Pháp năm 1984 và trở thành sự kiện thường niên từ năm 1985 – hoạt động MGallery Heritage Days ở Sa Pa chọn cách tôn vinh di sản bằng nghệ thuật thay vì diễn văn. Triển lãm “Trên núi – Dưới đồi” là điểm nhấn của chuỗi hoạt động này, diễn ra tại Hotel de la Coupole Sapa – MGallery Collection, kéo dài đến hết ngày 25/10. Thông điệp được đưa ra rất rõ: di sản không nằm yên trong bảo tàng, mà sống trong cách chúng ta nhìn núi, nhìn đồi và kể lại bằng nghệ thuật.
Một cuộc gặp gỡ hiếm giữa khách sạn di sản và phòng tranh đương đại
Điểm đáng chú ý nhất của triển lãm nghệ thuật Sa Pa này là sự hợp tác ngang hàng giữa MGallery Collection (Hotel de la Coupole Sapa) và Hanoi Studio Gallery. Một bên là kiến trúc lấy cảm hứng di sản, từng là không gian bị bỏ hoang và nay được "thổi hồn" thành gallery; một bên là đơn vị tuyển chọn, kết nối nghệ sĩ đương đại với bối cảnh vùng cao. Theo chia sẻ từ ban quản lý khách sạn, họ không muốn xóa đi quá khứ mà giữ lại dấu vết, để nơi từng bị lãng quên trở thành không gian trưng bày sống động của ký ức và nghệ thuật. Hanoi Studio Gallery thì chủ động tránh những câu chuyện di sản quá hoành tráng, bắt đầu từ “một sườn núi, một triền đồi, màu thu, một ký ức thoáng qua”, rồi để nghệ sĩ tự kể tiếp. Đây không phải là một góc trưng bày trang trí cho khách sạn, mà là một gallery đúng nghĩa, có quan điểm thẩm mỹ rõ ràng.
Từ phong cảnh đến con người: 28 tác phẩm như 28 mảnh ký ức Sa Pa
Triển lãm quy tụ 28 tranh và tượng của năm nghệ sĩ đương đại: Phạm Thái Bình, Nguyễn Ngọc Thanh, Nguyễn Quốc Trung, Phạm Trà My và Phạm Thùy Tiên. Họ dùng phong cảnh và văn hóa Sa Pa như điểm xuất phát, nhưng không dừng ở hình ảnh ruộng bậc thang quen thuộc. Phong cảnh thiên nhiên, cảm xúc và trải nghiệm cá nhân trở thành chất liệu để khắc họa mối quan hệ giữa cảnh sắc, con người và ký ức. Nhìn từ góc độ nhiếp ảnh di sản, nhiều tác phẩm vận hành giống như những “bức ảnh tâm tưởng”: không mô tả chính xác một địa danh, mà ghi lại cảm giác về miền núi mùa lúa chín, về bước chân lên xuống triền đồi, về sự hiện diện lặng lẽ của các cộng đồng bản địa. Theo đại diện đơn vị tuyển chọn, các tác phẩm phải hài hòa và “đối thoại” được với nhau, đồng thời cộng hưởng với di sản kiến trúc của khách sạn và di sản vùng cao.
Làng Mông, sơn mài và nhịp bậc thang: khi vật liệu kể chuyện di sản
Sức thuyết phục của triển lãm nằm ở cách kết hợp giữa vật liệu truyền thống và biểu hiện nghệ thuật đương đại. Người xem đi giữa tranh và tượng, giữa sơn mài, kim loại, chất liệu tổng hợp, để thấy truyền thống và hiện tại đan xen. Hai nữ nghệ sĩ làm việc với sơn mài mở ra những không gian lá, hoa, cá bơi trong môi trường mơ hồ, gợi nhớ di sản sơn mài nhưng được xử lý bằng ngôn ngữ hình ảnh mới. Một không gian “khác” được tạo bởi những bức sơn mài mơ màng của Phạm Thủy Tiên, chứng minh sơn mài có thể tương tác tự nhiên với các chất liệu khác và đứng như một di sản quốc gia ngay giữa bối cảnh đương đại. Bên cạnh đó là bộ ba tượng các đôi trai gái người Mông đi xe đạp bằng kim loại của Phạm Thái Bình, như khẳng định: “người Mông là những đứa con đích thực của núi rừng” và câu chuyện di sản ở Sa Pa phải bắt đầu từ chính họ.
Phong cảnh không còn là phông nền mà trở thành nhân vật chính
“Trên núi – Dưới đồi” thuyết phục bởi lập luận thẩm mỹ rõ ràng: phong cảnh không còn là phông nền, mà là nơi được hình thành bởi ký ức, văn hóa, cảm xúc và sự hiện diện của con người. Tên triển lãm xuất phát trực tiếp từ địa hình Sa Pa – nhịp bước lên xuống, những bậc ruộng, đường dốc, các tầng kiến trúc – rồi được chuyển hóa thành nhịp điệu thị giác. Giữa Sa Pa mùa lúa chín, không gian nghệ thuật tại vùng cao Tây Bắc mang đến những trải nghiệm mới, truyền cảm hứng cho cộng đồng địa phương, du khách và cả chính điểm đến. Đây là lời nhắc rằng phong cảnh và văn hóa không thể tách rời: nếu chỉ chụp ảnh ruộng bậc thang mà bỏ quên những câu chuyện của người Mông, người Dao, những ký ức di trú, những biến đổi của thị trấn, thì nhiếp ảnh di sản và nghệ thuật đương đại đều sẽ trở nên hời hợt. Triển lãm không hoàn hảo, nhưng nó mở được một cánh cửa quan trọng: nhìn Sa Pa như một di sản sống, đang tiếp tục được viết mỗi ngày.
