Từ áp lực học đường đến nhu cầu xây mạng lưới hỗ trợ tâm lý
Đào tạo hơn 100 giáo viên và cán bộ tham gia mạng lưới chăm sóc sức khỏe tâm thần học sinh tại Đà Nẵng là một chương trình tập huấn quy mô, do cơ sở đào tạo chuyên môn tổ chức, nhằm nâng cao năng lực nhận diện, tư vấn và can thiệp sớm các vấn đề tâm lý trong trường học, đồng thời kết nối nhà trường với các tổ chức xã hội và đơn vị chuyên môn để hình thành hệ thống hỗ trợ đa ngành cho thanh thiếu niên trên địa bàn. Điểm đáng nói ở Đà Nẵng là thành phố không coi sức khỏe tâm thần học sinh như “vấn đề cá nhân” mà như một thách thức hệ thống, đòi hỏi mạng lưới hỗ trợ tâm lý bài bản. Khi học sinh chịu áp lực từ học tập, gia đình, các mối quan hệ và quá trình phát triển bản thân, nguy cơ căng thẳng, lo âu, mất ngủ, suy giảm động lực học tập trở nên rõ ràng. Nếu nhà trường và cộng đồng không có kỹ năng can thiệp sức khỏe tinh thần, mọi khẩu hiệu “trường học hạnh phúc” sẽ khó đi quá trang giấy.
Chương trình đào tạo giáo viên: bước đi chiến lược, không phải hoạt động phong trào
Hơn 100 cán bộ, giáo viên từ các cơ sở giáo dục và tổ chức xã hội ở Đà Nẵng tham gia chương trình tập huấn “Nâng cao năng lực cho mạng lưới chăm sóc sức khỏe tâm thần” do Khoa Tâm lý - Giáo dục - Công tác xã hội, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng tổ chức ngày 1/10. Đây không chỉ là một lớp kỹ năng ngắn hạn, mà nằm trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu về mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần tại các trường THPT, với mục tiêu rõ ràng: xây nền nhân lực cho hệ thống hỗ trợ lâu dài. Việc một đơn vị đào tạo sư phạm đứng ra thiết kế chương trình cho thấy sự thay đổi: sức khỏe tâm thần học sinh cần được xem như năng lực nghề nghiệp của giáo viên và cán bộ trường học, chứ không phải “nhiệm vụ phụ” của phòng tâm lý. Chương trình tập huấn hướng đến tăng cường năng lực cho đội ngũ tham gia tư vấn, hỗ trợ học sinh tại các trường học, từ nhận diện sớm bất ổn đến biết cách kết nối với nguồn lực chuyên môn. Nếu không đào tạo bài bản, mạng lưới hỗ trợ tâm lý rất dễ trở thành hình thức, không đủ sức can thiệp.
Mô hình Happy Heart: dịch chuyển từ chữa cháy sang xây năng lực tự chăm sóc
Điểm nổi bật của chương trình là việc giới thiệu mô hình Happy Heart với chu trình “Đánh giá - Lựa chọn - Thực hành - Theo dõi - Điều chỉnh” và nguyên tắc “Một học sinh, một ưu tiên, một kỹ năng, từng bước một”. Thay vì chạy theo xử lý nhiều vấn đề cùng lúc, cách tiếp cận này buộc giáo viên và cán bộ phải giúp học sinh chọn ra ưu tiên, rèn một kỹ năng cụ thể, theo dõi và điều chỉnh hành vi theo dữ liệu. Theo Giáo sư Ronald R. O’Donnell, chăm sóc sức khỏe tâm thần không nên chỉ tập trung xử lý khi vấn đề đã nghiêm trọng, mà cần giúp mỗi người hình thành năng lực tự chăm sóc và khả năng thích ứng. Đây là quan điểm quan trọng: nếu hệ thống giáo dục chỉ chờ đến khi học sinh sụp đổ mới can thiệp sức khỏe tinh thần, chi phí xã hội và cá nhân đều quá lớn. Khi đội ngũ được trang bị kiến thức về thay đổi thói quen hành vi, hoạt hóa hành vi, giải quyết vấn đề, quản lý căng thẳng, cải thiện giấc ngủ và cá nhân hóa biện pháp can thiệp, trường học mới có thể chuyển từ “chữa cháy” sang “phòng ngừa chủ động”.
Hợp tác trường học – tổ chức xã hội: chìa khóa cho mạng lưới hỗ trợ đa ngành
Một bài học quan trọng từ Đà Nẵng là không cố “đóng” vấn đề sức khỏe tâm thần học sinh trong phạm vi nhà trường. Hoạt động tập huấn được thiết kế để tăng cường kết nối giữa nhà trường với các đơn vị chuyên môn, các tổ chức cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần và đội ngũ chuyên gia, từng bước hình thành mạng lưới hỗ trợ đa ngành cho học sinh. Công tác chăm sóc sức khỏe tinh thần, vì thế, được cấu trúc như một hệ thống hợp tác giữa nhà trường, cán bộ tham vấn tâm lý, công tác xã hội, y tế và các tổ chức chuyên môn. Điều này phản ánh một thực tế: các khó khăn học sinh gặp phải thường liên kết, từ áp lực học tập, lo lắng về tương lai, đến các mối quan hệ xã hội và thói quen sinh hoạt như thức khuya, ít vận động, sử dụng thiết bị điện tử quá mức, thiếu kết nối xã hội. Không một đơn vị nào có thể tự mình xử lý toàn bộ. Chỉ khi mạng lưới hỗ trợ tâm lý được xây trên nền phối hợp đa ngành, việc can thiệp sức khỏe tinh thần mới đi kèm theo dõi, đánh giá và chuyển tuyến phù hợp cho những trường hợp cần can thiệp chuyên sâu.
Từ Đà Nẵng nhìn rộng hơn: đào tạo nhân lực là điểm xuất phát bắt buộc
Điểm đáng chú ý là chương trình này không đứng một mình. Trước đó, trên địa bàn thành phố đã có những hoạt động tập huấn kỹ năng hỗ trợ chăm sóc sức khỏe tâm thần dành cho cán bộ Đoàn tại các trường THPT, trường phổ thông dân tộc nội trú và trung tâm giáo dục thường xuyên – trung cấp chuyên nghiệp, với sự phối hợp của tổ chức quốc tế về quyền trẻ em. Bức tranh chung cho thấy Đà Nẵng kiên trì lựa chọn con đường đào tạo nhân lực, thay vì chỉ tổ chức sự kiện truyền thông. Khi chương trình mới nhất vừa nhằm nâng cao năng lực cho đội ngũ tham gia tư vấn, hỗ trợ học sinh, vừa thiết lập quy trình theo dõi, đánh giá, phối hợp hỗ trợ và chuyển tuyến cho các trường hợp cần can thiệp chuyên sâu, có thể thấy một logic rõ ràng: muốn xây mạng lưới chăm sóc sức khỏe tâm thần học sinh, việc đầu tiên phải làm là trang bị và kết nối những con người trong hệ thống. Đó là thông điệp mà các địa phương khác nên cân nhắc: mọi chiến lược can thiệp sức khỏe tinh thần sẽ yếu nếu giáo viên, cán bộ trường học và tổ chức xã hội không được đào tạo bài bản để cùng hành động.
