Đào tạo giáo viên tâm thần: từ khẩu hiệu đến nhu cầu cấp bách
Đào tạo giáo viên tâm thần trong nhà trường là quá trình trang bị cho giáo viên kiến thức, kỹ năng và thái độ cần thiết để nhận diện, hỗ trợ và kết nối dịch vụ chuyên môn cho học sinh gặp khó khăn về cảm xúc, hành vi và quan hệ xã hội, qua đó biến lớp học thành môi trường an toàn cho sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên. Đây không còn là hoạt động phụ trợ, mà là điều kiện để trường phổ thông tồn tại lành mạnh trong bối cảnh áp lực học tập, mạng xã hội và xung đột gia đình ngày càng chồng chéo lên vai học sinh.
Câu chuyện thầy Nguyễn Trường Sinh dậy từ mờ sáng, đi xe máy hơn một giờ từ vùng nông thôn Gia Lai đến Quy Nhơn để tham gia khóa tập huấn về sức khỏe tâm thần cho vị thành niên cho thấy điều đó không phải lý thuyết xa vời mà là nhu cầu nghề nghiệp rất cụ thể. Thầy Sinh là một trong 75 giáo viên và cán bộ quản lý tham gia khóa tập huấn giáo viên nguồn do cơ quan giáo dục phối hợp tổ chức, sử dụng bộ tài liệu “Giúp thanh thiếu niên phát triển” nhằm trang bị kỹ năng thiết thực để hỗ trợ sức khỏe tâm thần và tâm lý – xã hội cho trẻ em, thanh thiếu niên. Việc giáo viên phải tự mày mò trước đây đang dần được thay thế bằng chương trình tập huấn học đường có cấu trúc rõ ràng.
Bắc Ninh mở rộng chương trình tập huấn học đường cho hơn 700 cán bộ, giáo viên
Nếu những khóa học nguồn ban đầu mang tính thử nghiệm, thì Bắc Ninh đang cho thấy một bước nhảy về quy mô khi hơn 700 cán bộ, giáo viên được trang bị kiến thức và kỹ năng chăm sóc sức khỏe tâm thần học sinh phổ thông thông qua hội nghị chuyên đề. Đây là tín hiệu rõ ràng rằng đào tạo giáo viên tâm thần đã bước sang giai đoạn triển khai hệ thống, không còn là vài lớp bồi dưỡng lẻ tẻ. Hai chuyên đề trọng tâm là “Tổng quan về sức khỏe tâm thần học sinh phổ thông; kỹ năng hỗ trợ và chăm sóc sức khỏe tâm thần học sinh tại trường học” và “Vai trò của cán bộ quản lý trong xây dựng môi trường học đường hỗ trợ sức khỏe tâm thần”.
Điểm đáng chú ý là nội dung tập huấn không dừng ở lý thuyết bệnh lý mà đi thẳng vào thực hành: nhận diện khó khăn tâm lý thường gặp, dấu hiệu bất thường trong cảm xúc, hành vi, học tập; kỹ năng giao tiếp, lắng nghe và hỗ trợ phù hợp. Giảng viên là các chuyên gia tâm lý giàu kinh nghiệm, tập trung trao đổi và giải đáp những tình huống thực tế trong quản lý, giáo dục và hỗ trợ học sinh, qua đó nâng cao kỹ năng vận dụng của đội ngũ nhà trường. Ở đây, giáo viên không bị xem như “bác sĩ bất đắc dĩ”, mà được đào tạo để trở thành người gác cổng, biết khi nào cần lắng nghe, khi nào cần chuyển tuyến.
Từ lớp tập huấn đến lớp học: kỹ năng nào thực sự thay đổi cuộc chơi?
Giá trị của các chương trình tập huấn học đường chỉ được chứng minh khi quay trở lại lớp học. Thầy Sinh thẳng thắn thừa nhận trước đây dù thường được giao nhiệm vụ hỗ trợ sức khỏe tâm thần cho học sinh, thầy và đồng nghiệp “chưa được đào tạo bài bản”, nên lúng túng trước những vấn đề mới như xung đột trên mạng hay khó khăn trong giao tiếp với cha mẹ. Sau khóa học, thầy tin những kiến thức học được sẽ giúp mình hỗ trợ tốt hơn cho những học sinh thường tìm đến để chia sẻ và xin lời khuyên.
Những kỹ năng được nhấn mạnh trong các khóa đào tạo giáo viên tâm thần không phải là chẩn đoán bệnh, mà là: lắng nghe tích cực, đặt câu hỏi mở, giữ bí mật hợp lý, trấn an học sinh, và biết cách kết nối với gia đình, chuyên gia y tế khi cần. Khi chương trình sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035 được phê duyệt nhằm nâng cao chất lượng y tế trường học và tăng cường quản lý sức khỏe học sinh, sinh viên, việc giáo viên nắm vững các kỹ năng này là điều kiện để chính sách đi vào đời sống. Nếu không, mọi chiến lược chăm sóc sức khỏe tâm thần sẽ mắc kẹt trên giấy.
Mạng lưới cộng đồng: khi nhà trường không còn đơn độc
Một thay đổi tích cực khác là cách các chương trình tập huấn học đường đang kéo thêm những tác nhân mới vào cuộc. Ở Đà Nẵng, chương trình tập huấn kỹ năng hỗ trợ chăm sóc sức khỏe tâm thần được tổ chức cho cán bộ phụ trách công tác Đoàn tại các trường THPT, trường phổ thông dân tộc nội trú và trung tâm giáo dục thường xuyên – trung cấp chuyên nghiệp, với sự phối hợp của tổ chức quốc tế chuyên về trẻ em. Điều này cho thấy chăm sóc sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên không chỉ là việc của giáo viên chủ nhiệm hay cán bộ tâm lý, mà là trách nhiệm chung của toàn bộ hệ sinh thái học đường.
Tại Bắc Ninh, kế hoạch từ tháng 10/2026 đến hết năm học 2026-2027 là tiếp tục truyền thông trực tiếp tại các cơ sở giáo dục được lựa chọn, tập trung vào nhận diện dấu hiệu cảnh báo và kỹ năng hỗ trợ học sinh, nhằm xây dựng môi trường học đường an toàn, thân thiện. Quan trọng hơn, cán bộ quản lý được nhấn mạnh trách nhiệm tổ chức thực hiện, phân công nhiệm vụ, xây dựng cơ chế phối hợp giữa nhà trường, gia đình và lực lượng chuyên môn để phát hiện, hỗ trợ kịp thời học sinh gặp khó khăn về tâm lý. Khi mạng lưới này vận hành, giáo viên không còn phải “tự bơi”, còn học sinh có nhiều cửa để gõ khi cần giúp đỡ.
Kết luận: Đừng để giáo viên là tuyến phòng thủ duy nhất
Các chương trình đào tạo giáo viên tâm thần đang mở ra một chuẩn mực mới cho trường phổ thông: không thể nói đến chất lượng giáo dục nếu bỏ qua sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên. Từ những lớp tập huấn nguồn với 75 giáo viên tham gia đến hội nghị quy mô hơn 700 cán bộ, giáo viên ở Bắc Ninh, xu hướng đã rõ: giáo viên phải được trang bị bài bản để nhận diện và hỗ trợ học sinh, thay vì “vừa làm vừa đoán”.
Tuy vậy, nếu chỉ dừng ở vài đợt tập huấn, chúng ta sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn: phong trào rầm rộ, rồi lắng xuống. Điều cần thiết là biến đào tạo về chăm sóc sức khỏe tâm thần thành một phần bắt buộc trong bồi dưỡng thường xuyên, gắn với đánh giá nhà trường và cán bộ quản lý. Đồng thời, phải tiếp tục mở rộng mạng lưới cộng đồng – từ cán bộ Đoàn, y tế học đường đến các tổ chức xã hội – để giáo viên không trở thành tuyến phòng thủ duy nhất. Khi đó, mỗi lớp học mới thực sự là không gian an toàn cho sự phát triển toàn diện của học sinh, cả về kiến thức lẫn tâm hồn.
