Sắc lệnh Indonesia: khi nhà nước viết lại luật chơi nền tảng
Grab quy định Indonesia là cách gọi những yêu cầu pháp lý mới tại nước này, trong đó sắc lệnh của Tổng thống Prabowo Subianto đặt trần hoa hồng thấp hơn cho ứng dụng gọi xe, buộc mô hình kinh doanh phải điều chỉnh để bảo vệ thu nhập tài xế xe công nghệ và làm rõ quyền lợi lao động kỹ thuật số trong nền kinh tế gig ASEAN đang phát triển nhanh nhưng đầy tranh cãi. Đây không phải tranh luận kỹ thuật; đó là lựa chọn chính trị về việc ai được hưởng phần lớn giá trị tạo ra từ mỗi cuốc xe – nền tảng hay tài xế. Theo dự thảo ngày 14/1, chính quyền Indonesia tính phương án giảm trần hoa hồng từ 20% xuống 10%, nhưng Tổng thống Prabowo công khai cho rằng mức này vẫn quá cao và yêu cầu phải dưới 10%. Không lâu sau, ông chốt con số 8% và gửi thông điệp trực diện: nếu doanh nghiệp nền tảng không muốn theo quy định thì "không cần kinh doanh" tại Indonesia. Từ thời điểm nhà nước bước vào, câu chuyện chia tiền không còn là thỏa thuận riêng giữa Grab và tài xế, mà trở thành vấn đề chính sách công.
Grab buộc phải thiết lập lại mô hình và quyền lợi tài xế
Sắc lệnh không dừng ở lời cảnh báo; nó ép Grab phải thay đổi cấu trúc doanh thu tại Indonesia. Từ 1/7, Grab chỉ được giữ tối đa 8% doanh thu thuộc diện tính hoa hồng với xe hai bánh, tài xế được giữ lại ít nhất 92% thay vì có thể chỉ nhận khoảng 80% trước đây. Một sắc lệnh ngắn nhưng chạm đúng điểm đau: tỷ lệ chia sẻ giá trị giữa nền tảng và người lao động. Điều quan trọng hơn con số là thông điệp: nhà nước sẵn sàng dùng quyền lực pháp lý để tái phân phối lợi ích trong nền kinh tế số. Khi Tổng thống nói "người ta đổ mồ hôi còn anh lại lấy tiền", đó là cách đóng khung nền tảng như bên hưởng lợi quá mức, chứ không đơn thuần là trung gian công nghệ. Mô hình kinh doanh của Grab vì vậy buộc phải dịch chuyển từ tối đa hóa hoa hồng sang tối thiểu hóa xung đột với lực lượng tài xế – nhóm lao động kỹ thuật số đang ngày càng tổ chức tốt hơn và có khả năng gây áp lực chính trị.
Tài xế Việt Nam ‘tắt app’: tiếng vọng từ Jakarta đến Hà Nội
Cuối năm 2025, tài xế xe công nghệ ở Indonesia xuống đường đòi cải thiện thu nhập và tỷ lệ chia sẻ doanh thu với các ứng dụng gọi xe, mở đường cho sắc lệnh siết hoa hồng kể trên. Hình ảnh đó đang được lặp lại trên các diễn đàn tài xế Việt Nam dưới một hình thức khác: chiến dịch đình công "tắt app" Grab. Trong hai ngày 12–13/9, rất nhiều tài xế kêu gọi đồng loạt không mở ứng dụng, phản đối việc phần khấu trừ bị cho là lên tới 40–50% doanh thu mỗi cuốc. Một tài xế chia sẻ có chuyến 35.000 đồng nhưng chỉ nhận về chưa tới 18.000 đồng sau khấu trừ, khiến thu nhập không đủ bù xăng xe và bảo dưỡng. Câu chuyện từ Indonesia được nhìn như bằng chứng rằng nếu tổ chức đủ mạnh và gây sức ép đủ lâu, trần hoa hồng không phải thứ bất biến. Vì thế, yêu cầu hiện nay không chỉ là giảm tỷ lệ, mà còn là minh bạch cách Grab tính mọi khoản khấu trừ – điều nền tảng vẫn né tránh.
Minh bạch và ‘cánh cửa ra’: bài học chính sách cho Việt Nam
Điểm chung giữa tranh luận về Grab và câu chuyện giải thể doanh nghiệp nhỏ ở Singapore là câu hỏi: hệ thống pháp lý đứng về phía ai khi bên yếu thế mắc kẹt trong những hợp đồng, nghĩa vụ và thuật toán họ không kiểm soát. Với tài xế, mỗi phần trăm hoa hồng gắn trực tiếp với áp lực giá xăng, khấu hao xe và chi phí sinh hoạt. Khi nền kinh tế gig ASEAN mở rộng, việc để hàng trăm nghìn lao động kỹ thuật số tự thương lượng với các nền tảng là lựa chọn quá dễ dãi. Indonesia chọn giải pháp cứng: viết Grab quy định Indonesia thành sắc lệnh. Singapore lại xây "cánh cửa ra" để doanh nghiệp thất bại rời thị trường có trật tự, phân biệt giữa cố ý vi phạm và sơ suất. Bài học cho Việt Nam là không thể chỉ chạy theo câu chuyện thành lập doanh nghiệp công nghệ nhanh, mà phải thiết kế cả cơ chế bảo vệ và thoát ra cho người lao động lẫn doanh nghiệp trong hệ sinh thái đó – từ minh bạch giá cước, khấu trừ đến quy trình chấm dứt hợp tác.
Tương lai nền kinh tế gig: không thể một mô hình cho mọi quốc gia
Những cuộc "tắt app" nếu không có câu trả lời thỏa đáng sẽ không dừng ở một chiến dịch phản ứng ngắn hạn. Chúng là phép thử trực tiếp đối với mô hình kinh doanh của các nền tảng gọi xe tại Việt Nam. Grab không thể copy–paste một cấu trúc hoa hồng cho mọi thị trường rồi điều chỉnh bằng khuyến mãi và thuật toán; mỗi quốc gia đang đòi hỏi một bộ quy tắc lao động riêng, với trần phí, nghĩa vụ bảo hiểm và tiêu chuẩn minh bạch khác nhau. Tương lai nền kinh tế gig ASEAN vì thế sẽ không được quyết định trong phòng họp doanh nghiệp, mà trong đàm phán giữa nhà nước, nền tảng và cộng đồng tài xế. Một cơ chế hiển thị rõ ràng giá trị cuốc xe, các khoản phí, tỷ lệ khấu trừ và số tiền cuối cùng tài xế nhận là điểm khởi đầu tối thiểu. Nếu các nền tảng không chủ động tái thiết mô hình theo hướng tôn trọng quyền lợi lao động kỹ thuật số, các sắc lệnh kiểu Indonesia sẽ trở thành chuẩn mực mới – và khi đó, họ chỉ còn hai lựa chọn: thích nghi hoặc rời thị trường.
