Những thay đổi nhỏ có thể báo hiệu khó khăn lớn
Sức khỏe tâm thần học sinh là trạng thái cảm xúc và tâm lý ảnh hưởng đến cách các em sinh hoạt, học tập, xây dựng quan hệ và ứng phó với áp lực hằng ngày. Vì vậy, mất ngủ, ăn uống kém, cảm xúc thất thường, thu mình hay né tránh trường học không nên bị gạt đi như chuyện “tuổi mới lớn”. Đây có thể là dấu hiệu bất ổn tâm lý, nhất là khi kéo dài, tái diễn hoặc làm đảo lộn đời sống của các em.
Một học sinh lớp 12 ở xã Trung Kênh mất ngủ thường xuyên gần một năm; em dần ăn uống kém, ít giao tiếp và dễ cáu gắt. Khi tình trạng không cải thiện sau kỳ thi, gia đình đưa em đi thăm khám và bác sĩ ghi nhận biểu hiện rối loạn cảm xúc. Trường hợp này nhắc người lớn đừng đợi đến khi việc học đổ vỡ mới quan tâm. Phát hiện sớm học sinh bắt đầu từ việc để ý những thay đổi khác với nếp thường ngày, rồi hỏi han bằng thái độ bình tĩnh, không quy kết.
Áp lực tích tụ, sự im lặng khiến hỗ trợ đến muộn
Khó khăn không nhất thiết xuất hiện từ một nguyên nhân đơn lẻ. Áp lực học tập, kỳ vọng của gia đình, xung đột bạn bè, bắt nạt trực tiếp hoặc trên mạng, thiếu kết nối với người lớn và sinh hoạt thiếu điều độ đều có thể làm học sinh thêm căng thẳng. Giai đoạn chuyển tiếp như trở lại trường sau kỳ nghỉ cũng có thể khiến một số em mệt mỏi, mất ngủ hoặc bất ổn cảm xúc. Nếu người lớn chỉ thúc ép thành tích hay cho rằng trẻ đang làm nũng, các em có thể tiếp tục chịu đựng mà không biết tìm ai.
Quy mô nhu cầu hỗ trợ cho thấy không thể xem đây là chuyện cá biệt: khảo sát quốc gia năm 2021 trên 5.996 trẻ từ 10 đến 17 tuổi ghi nhận 21,7% gặp vấn đề sức khỏe tâm thần trong 12 tháng trước khảo sát, nhưng chỉ 8,4% trong nhóm này tiếp cận tư vấn hoặc hỗ trợ. Khoảng cách ấy một phần phản ánh rào cản kỳ thị và tâm lý ngại tìm đến cơ sở chuyên môn. Im lặng không đồng nghĩa với ổn định; đôi khi, đó là lý do cần chủ động mở lời.
Lắng nghe trước, kết nối hỗ trợ khi cần
Điều hữu ích đầu tiên không phải là tra hỏi hay lập tức phán xét, mà là tạo cơ hội để học sinh kể theo nhịp độ của mình. Cha mẹ và thầy cô nên hỏi cụ thể về giấc ngủ, việc đến lớp, quan hệ bạn bè và điều đang khiến các em lo lắng; lắng nghe mà không phủ nhận cảm xúc. Một học sinh lớp 11 đang điều trị tại Thái Bình kể rằng em lo lắng nhưng không thể giải tỏa, lại khó tâm sự với gia đình và không muốn giao tiếp với bạn bè. Khi trẻ cảm thấy được tôn trọng, người lớn có thêm cơ hội nhận ra điều gì đang diễn ra.
Lắng nghe không thay thế đánh giá chuyên môn. Nếu dấu hiệu kéo dài, tái diễn, ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt hoặc học tập, gia đình nên tìm tư vấn từ người có chuyên môn; nếu trẻ có nguy cơ làm tổn hại bản thân, cần chủ động liên hệ cơ sở y tế phù hợp. Hỗ trợ tâm lý học đường nên giúp học sinh nhận diện cảm xúc, ứng phó căng thẳng và biết nơi tìm trợ giúp, thay vì chỉ xử lý khi đã xảy ra khủng hoảng. Phát hiện sớm học sinh vì thế cần đi cùng một lộ trình kết nối an toàn, không dán nhãn.
Trách nhiệm chung, không để học sinh tự xoay xở
Gia đình, nhà trường, ngành y tế và các tổ chức xã hội cần phối hợp để học sinh không bị đẩy qua lại giữa những nơi thiếu thông tin. Cha mẹ có thể quan sát thay đổi ở nhà; giáo viên nhận ra việc nghỉ học, sa sút giao tiếp hoặc bị cô lập; chuyên gia đánh giá và đề xuất hỗ trợ phù hợp. Nhà trường cũng cần có không gian an toàn để học sinh tìm đến, cùng cách xử lý bắt nạt bảo vệ người bị tổn thương. Đây không phải việc riêng của một phụ huynh hay một giáo viên, mà là mạng lưới đồng hành cần được duy trì.
Tại Khoa Suy nhược thần kinh, Bệnh viện Sức khỏe tâm thần Thái Bình, có 15 học sinh ở lứa tuổi thanh thiếu niên đang điều trị; một số em nhập viện trong tình trạng lo âu kéo dài và tự làm tổn thương bản thân. Con số ấy không nên được dùng để gieo sợ hãi, mà để nhắc rằng sự chậm trễ có thể khiến khó khăn nghiêm trọng hơn. Kết luận cần rõ ràng: khi học sinh thay đổi, hãy hỏi han, lắng nghe và kết nối trợ giúp; đừng để các em tự xoay xở cho đến lúc không thể chịu đựng thêm.
