Tâm lý học đường phải bắt đầu từ phòng ngừa
Tâm lý học đường là hoạt động giáo dục và hỗ trợ giúp học sinh được lắng nghe, nhận diện khó khăn cảm xúc từ sớm, tìm sự trợ giúp phù hợp và phát triển trong một môi trường an toàn, chứ không chỉ là nơi xử lý khủng hoảng. Cách hiểu này cần được đặt làm nền tảng nếu nhà trường muốn học sinh chủ động tìm đến tư vấn thay vì âm thầm chịu đựng.
Hội thảo tại Trường Đại học Vinh diễn ra trong bối cảnh học sinh chịu áp lực từ học tập, quan hệ gia đình, bạn bè, môi trường xã hội và không gian số. Đại biểu bàn về mô hình Phòng Tâm lý và Công tác xã hội học đường, phối hợp giữa giáo dục với y tế, phát hiện sớm trường hợp cần can thiệp chuyên sâu, thực tiễn tư vấn ở trường phổ thông và ứng dụng công nghệ trong hỗ trợ học sinh.
Những trao đổi ấy chỉ có ý nghĩa khi dẫn tới thay đổi trong cách tổ chức dịch vụ. Ở nhiều trường, giáo viên kiêm nhiệm tư vấn nhưng thiếu thời gian, kỹ năng chuyên môn và không gian riêng tư. Thêm vào đó là định kiến rằng tìm đến phòng tâm lý đồng nghĩa với mắc bệnh. Nhà trường cần chuyển thông điệp: hỗ trợ tâm lý dành cho mọi học sinh, cả khi các em muốn phòng ngừa khó khăn hay hiểu bản thân tốt hơn.
Vì vậy, tư vấn học đường không thể chỉ là một căn phòng hoặc hoạt động theo đợt. Cần có nhân lực được đào tạo, quy trình bảo mật và kết nối với chuyên gia y tế khi vượt quá khả năng hỗ trợ của trường. Nếu thiếu những điều kiện này, lời kêu gọi học sinh lên tiếng sẽ khó biến thành trợ giúp kịp thời.
Tiếp cận học sinh bằng kỹ năng có thể dùng ngay
Một chương trình truyền thông chỉ tạo giá trị khi học sinh mang được kỹ năng ra khỏi hội trường. Sáng 23/10, Hội Chữ thập đỏ tỉnh Hưng Yên tổ chức chương trình tư vấn tâm lý tại Trường THCS Tiên Hoa, phân hiệu Lệ Xá, với sự tham gia của 395 học sinh. Quy mô này cho thấy hoạt động phổ cập có thể đưa chủ đề vốn dễ bị né tránh đến gần học sinh hơn.
Chuyên gia Trường Đại học Sư phạm Hà Nội chia sẻ về áp lực học tập và đời sống xã hội, đồng thời hướng dẫn giao tiếp, nhận diện và xử lý căng thẳng, lo âu, chia sẻ để tìm hỗ trợ, lấy lại tự tin và cân bằng cảm xúc. Đây là những kỹ năng thiết thực: học sinh không chỉ nghe cảnh báo về khó khăn mà còn có cách diễn đạt điều mình trải qua và biết tìm người đáng tin cậy.
Chương trình cũng hướng tới thay đổi thái độ của giáo viên và phụ huynh, tăng khả năng lắng nghe, thấu cảm và khuyến khích học sinh chủ động xin trợ giúp. Đây là điểm không thể bỏ qua: một buổi truyền thông không thể thay thế dịch vụ hỗ trợ lâu dài. Nhà trường cần tạo đường tiếp nối sau chương trình, để học sinh biết gặp ai, ở đâu và điều gì sẽ xảy ra khi các em chia sẻ.
Sức khỏe tâm thần học sinh không nên chỉ được nhắc đến khi kết quả học tập sa sút hoặc khủng hoảng đã rõ ràng. Đưa kỹ năng nhận diện vào sinh hoạt thường ngày giúp bạn bè, thầy cô và gia đình có cơ hội phản ứng sớm hơn, nhưng cần tránh tự chẩn đoán cho nhau. Lắng nghe là bước đầu; khi cần, phải kết nối với người có chuyên môn.
Sơ cứu tâm lý bổ sung cho mạng lưới chuyên môn
Vinschool triển khai Youth Mental Health First Aid (Youth MHFA), chương trình phát triển năng lực giúp người lớn thường xuyên tiếp xúc với trẻ em và vị thành niên nhận biết dấu hiệu khó khăn, hỗ trợ ban đầu và kết nối các em với trợ giúp chuyên môn. Giá trị của mô hình nằm ở việc đưa kỹ năng sơ cứu tâm lý đến những người thường xuyên ở gần học sinh, thay vì chờ các em tự tìm đến chuyên viên.
Giáo viên và nhân viên được hướng dẫn cách bắt đầu cuộc trò chuyện, lắng nghe không phán xét và hỗ trợ ban đầu. Chương trình cũng giúp họ nhận biết khi nào cần chuyển học sinh tới chuyên viên tâm lý hoặc nguồn hỗ trợ phù hợp; trong tình huống khẩn cấp, cần làm theo quy trình của trường. Đây là tuyến đỡ ban đầu, không thay thế chẩn đoán hay trị liệu.
Vinschool có 60 cơ sở, gần 52.000 học sinh và gần 8.000 cán bộ, giáo viên, nhân viên; trường đặt mục tiêu đào tạo toàn bộ giáo viên trung học trong năm học 2026–2027, rồi mở rộng theo lộ trình. Quy mô ấy khiến việc đào tạo bài bản càng quan trọng: một kỹ năng hỗ trợ thống nhất có thể giúp học sinh được nhận ra sớm, nhưng cần đi cùng mạng lưới chuyên viên và quy trình chuyển tuyến rõ ràng.
Điều đáng làm theo không phải là biến mọi giáo viên thành nhà trị liệu, mà là giúp người lớn nhận ra khi nào nên hỏi han, lắng nghe và tìm thêm trợ giúp. Hội thảo, truyền thông cho học sinh và đào tạo sơ cứu tâm lý chỉ tạo thành hệ thống khi được nối với nhân lực đủ năng lực, thời gian riêng tư và dịch vụ chuyên môn. Gỡ định kiến là bước mở cửa; duy trì niềm tin và hỗ trợ đúng lúc mới là thước đo hiệu quả.
