Từ phòng thí nghiệm đến ruộng đồng: định nghĩa một đời gắn bó với cây và đất
Hành trình của TS. Nguyễn Thị Nhung là câu chuyện một nhà khoa học nông nghiệp Việt Nam chọn gắn đời mình với quản lý sâu bệnh cây trồng, cỏ dại và bảo vệ môi trường canh tác, biến kiến thức trong phòng thí nghiệm thành giải pháp cụ thể cho hàng triệu nông dân trên khắp cả nước.
Điều đáng nói không phải ở số lượng đề tài hay học vị, mà ở lựa chọn rất “khó chơi” của bà: nghiên cứu thuốc bảo vệ thực vật, cỏ dại và tác động môi trường trong canh tác nông nghiệp – lĩnh vực luôn đi giữa ranh giới mong manh giữa năng suất, sức khỏe đất và an toàn của cộng đồng. Trong một bối cảnh mà nông nghiệp thường được đo bằng tấn/ha, bà chọn cách đặt câu hỏi khó hơn: làm sao để tăng sản lượng mà không bào mòn tương lai của chính thửa ruộng. Đó không chỉ là hướng chuyên môn, mà là một thái độ đối với khoa học nông nghiệp Việt Nam – lấy trách nhiệm với đất và người làm chuẩn thay vì chạy theo thành tích.
Quản lý sâu bệnh, cỏ dại: khoa học không dừng ở cuốn sổ tay
Ngay từ những năm đầu sự nghiệp, TS. Nguyễn Thị Nhung đã lao vào “mặt trận” gai góc nhất: thuốc bảo vệ thực vật, cỏ dại và tác động môi trường trong canh tác nông nghiệp. Quản lý sâu bệnh cây trồng không phải là chuyện “diệt càng nhiều càng tốt”, mà là bài toán cân bằng: sâu bệnh, cỏ dại và phòng trừ phải được nhìn như một hệ sinh thái, nơi mỗi khuyến nghị sai có thể làm đất bạc màu, cây suy kiệt và nông dân lệ thuộc hóa chất.
Bà không ngồi yên trong phòng lạnh. Những chuyến khảo sát từ Hà Giang, Sơn La, Thái Nguyên đến Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long đã cho thấy quá rõ hậu quả lạm dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu, khi nhiều vườn cà phê, sầu riêng, hồ tiêu, đồi chè kiệt sức. Câu hỏi “bón gì, phun gì, bao nhiêu là đủ” vì thế không còn là câu hỏi lý thuyết. Nó là câu hỏi về sinh kế. Quan điểm của bà khá rõ ràng: khoa học nông nghiệp Việt Nam phải dám nói “không” với những khuyến cáo dễ dãi, nếu muốn giữ lại sức sống cho đất.
Nông dân và nghiên cứu: khi nhà khoa học phải biết lắng nghe
Không ít nhà khoa học viết dày đặc báo cáo nhưng tên tuổi vẫn xa lạ với người trồng trọt. TS. Nguyễn Thị Nhung chọn con đường ngược lại: bà đã dành trọn tri thức và sự tận tâm để đồng hành cùng hàng triệu nông dân trên khắp cả nước. Hơn 12 năm tư vấn chuyên môn trên kênh chuyên về nông nghiệp là minh chứng rõ ràng: bà để nông dân và nghiên cứu gặp nhau ở những câu hỏi cụ thể, không phải ở ngôn ngữ hàn lâm.
“Nông dân không cần nghe lý thuyết dài dòng, họ cần câu trả lời làm sao để vụ tới đỡ lỗ hơn” – đó là cách nhiều người mô tả phong cách của bà. Bằng việc tham gia hàng loạt đề tài cấp cơ sở, cấp Bộ, cấp Nhà nước và trực tiếp khảo sát thực địa ở các vùng trồng trọng điểm, bà biến các con số trong báo cáo thành khuyến nghị được kiểm chứng trên ruộng. Theo hồ sơ của Phòng thí nghiệm Kỹ thuật Hạt nhân, PGS.TS Trương Thị Hồng Loan cũng nhấn mạnh rằng muốn biết nên trồng gì, bón gì hay vùng nguyên liệu có đặc điểm ra sao, trước hết cần dữ liệu đủ chi tiết về chính nền đất. Cả hai cách làm đều gửi một thông điệp chung: nông dân và nghiên cứu phải đi cùng một hướng.
Từ dấu vết nguyên tố đến bền vững: khoa học làm dày thêm giá trị nông sản
Trong khi TS. Nguyễn Thị Nhung tập trung vào quản lý sâu bệnh và cỏ dại gắn với môi trường, một hướng nghiên cứu khác đang âm thầm bổ sung “lớp dữ liệu” cho nền đất và nông sản. Đề tài mã số B2023-18-13 do PGS.TS Trương Thị Hồng Loan, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG-HCM, làm chủ nhiệm, được nghiệm thu cuối năm 2025, đã khảo sát đặc trưng phóng xạ, nguyên tố vết của đất và cây trồng tại một số vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Điểm quan trọng là nhóm không ảo tưởng về “chiếc chìa khóa vạn năng”. Họ khẳng định: nếu đất ở từng vùng có thể tạo thành những cụm nguyên tố tương đối khác biệt, không có nghĩa chỉ cần đo một quả hay một hạt gạo là có thể lập tức xác nhận nó đến từ đâu. Muốn dùng dấu vết nguyên tố để hỗ trợ xác minh địa lý, cần hiểu cả nền đất lẫn cơ chế vận chuyển từ đất sang cây, thay vì chỉ tìm một nguyên tố có hàm lượng cao rồi xem nó như “mã vùng”. Bài học ở đây rất rõ: khoa học nông nghiệp Việt Nam không được phép giản lược thực tế phức tạp thành vài con số dễ nghe, nếu muốn bảo vệ cả uy tín lẫn nông dân.
Cầu nối bền vững: khi trách nhiệm quan trọng hơn tiếng vang
Suốt sự nghiệp, TS. Nguyễn Thị Nhung luôn giữ sự cẩn trọng hiếm thấy: gần như chưa bao giờ đứng ra bảo chứng cho bất kỳ nhãn hàng thương mại nào trên thị trường. Việc bà công khai đồng hành với sản phẩm phân bón Nano Ecotech vì thế gây bất ngờ không nhỏ. Bà khẳng định quyết định này đến từ quá trình nghiên cứu, thử nghiệm, theo dõi thực tế nghiêm túc, chứ không phải một thỏa thuận thương mại đơn thuần. Sự lựa chọn mang tên Nano Ecotech được mô tả là sự nối dài hành trình cống hiến vì người nông dân, nơi niềm tin và trăn trở cho một nền nông nghiệp bền vững là thước đo giá trị.
Ở cấp độ rộng hơn, với những nhà khoa học như GS.TS Nguyễn Thị Lang, câu chuyện nông nghiệp đang dịch chuyển từ mục tiêu tăng sản lượng sang tạo thêm giá trị cho người nông dân. Khả năng chứng minh chất lượng, vùng sản xuất và đặc trưng của sản phẩm có thể trở thành một phần của con đường ấy, nhưng khoa học chỉ có ý nghĩa khi mức độ chứng minh được nói đúng với dữ liệu đang có. Kết thúc của hành trình này vì thế không nằm ở số đề tài hay số sản phẩm được giới thiệu, mà ở chỗ: nông dân có thêm lựa chọn an toàn hơn, mảnh đất được đối xử công bằng hơn, và khoa học nông nghiệp thực sự được nhìn như một nghề mang theo trách nhiệm với tương lai.
