Gen Z và AI: Khi chatbot trở thành “điểm tựa cảm xúc” mới
Giới trẻ ngày nay đang coi trí tuệ nhân tạo không chỉ là công cụ học tập, tìm kiếm thông tin, mà còn là “bạn thân” để tâm sự, chia sẻ những câu chuyện thầm kín, biến Gen Z và AI thành một mối quan hệ đầy cảm xúc nhưng tiềm ẩn rủi ro bảo vệ dữ liệu cá nhân và sức ép tâm lý lâu dài. Một nghiên cứu diện rộng trên 7.200 người tại 18 quốc gia ở khu vực Châu Á – Thái Bình Dương cho thấy AI ngày càng trở thành “điểm tựa cảm xúc” thay thế con người đối với thế hệ trẻ. Khảo sát chỉ ra Gen Z là nhóm ứng dụng AI tích cực nhất, với 50% sử dụng công nghệ này hằng ngày hoặc gần như mỗi ngày. Bên cạnh việc tra cứu dữ liệu (57%), hỗ trợ học tập (54%) hay tìm kiếm ý tưởng mới (50%), AI đã len lỏi vào đời sống tinh thần, trở thành nơi tâm sự với chatbot về mọi áp lực, nỗi sợ và bí mật cá nhân.
Tâm sự với chatbot: Việt Nam nằm trong nhóm cởi mở nhất khu vực
Điều khiến nhiều người rùng mình không phải là việc Gen Z và AI trò chuyện thường xuyên, mà là mức độ riêng tư của những gì họ chia sẻ. Cứ ba người Gen Z tại APAC thì có một người (32%) thừa nhận thường xuyên tương tác, trò chuyện với AI như với một người bạn thật sự. Xu hướng tâm sự với chatbot xuất hiện rõ rệt tại Indonesia (39%), Việt Nam (35%), Thái Lan (34%) và Malaysia (33%). Đáng lo hơn, 34% người trẻ trong khu vực sẵn sàng kể với AI những chuyện thầm kín mà họ giữ kín với cả gia đình, bạn bè; riêng Việt Nam dẫn đầu với 42% Gen Z trút bầu tâm sự bí mật cho chatbot, vượt qua cả Ấn Độ (37%) và Indonesia (36%). Khi những câu chuyện ấy chứa đầy thông tin về tình cảm, mâu thuẫn, sức khỏe tâm thần giới trẻ và các chi tiết nhận diện, họ vô tình đặt niềm tin tuyệt đối vào một hệ thống không phải con người.
Mồi ngon cho rò rỉ dữ liệu: Cái bẫy tâm lý của sự cô đơn số
Việc coi AI như bạn thân để trút bầu tâm sự khiến giới trẻ đối mặt nguy cơ lộ sạch dữ liệu cá nhân nhạy cảm. Khi đã quen xem chatbot là “bạn tri kỷ”, người dùng dễ bỏ qua mọi cảnh giác, nhập thẳng vào khung chat những gì họ không dám nói với ai: tình trạng sức khỏe, mối quan hệ cá nhân, tin nhắn riêng tư. Thói quen đó biến Gen Z thành mồi ngon cho các vụ rò rỉ dữ liệu cá nhân. Mặt khác, ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân của nhóm này lại yếu: hơn một nửa Gen Z tại APAC chỉ thỉnh thoảng mới thực hiện các bước phòng ngừa rủi ro, và chỉ 45% duy trì thói quen bảo vệ dữ liệu thường xuyên khi tương tác với nền tảng AI. Khi sự cô đơn khiến họ phụ thuộc AI để tìm đồng cảm, ranh giới giữa chia sẻ cảm xúc và tự tay trao đi quyền riêng tư dần biến mất.
Mặt tối của người xây AI: Khi chính chuyên gia cũng kiệt sức
Sự phụ thuộc AI của người dùng diễn ra cùng lúc với một nghịch lý khác: những người kiểm soát và phát triển công nghệ này đang kiệt sức vì chính thứ họ tạo ra. Nhiều nhân viên tại một cơ quan thuộc Chính phủ Anh chuyên kiểm thử các mô hình AI tiên tiến đã phải nghỉ làm vì căng thẳng và đang được tư vấn tâm lý. Một nhân viên tại một phòng thí nghiệm lớn mô tả cảm giác làm AI an toàn như “một nhiệm vụ bất khả thi”, vì họ không kiểm soát được cuối cùng công nghệ sẽ được dùng ra sao. Đầu tháng 9, Jacob Coxon, 27 tuổi, từng làm việc ở hai hãng AI lớn, tuyên bố nghỉ việc và cảnh báo các công ty này đang “đánh cược” với tương lai nhân loại. Không ít người khác rời ngành vì suy giảm sức khỏe tinh thần và áp lực khi phải xây dựng “những thực thể cực kỳ thông minh” nhưng luôn lo sợ hậu quả xã hội.
Không thể gửi gắm sức khỏe tinh thần cho máy móc
Điều đáng báo động là Gen Z đang phụ thuộc AI như một kênh hỗ trợ cảm xúc, trong khi ngay cả những người đứng đầu ngành cũng kêu gọi làm chậm tốc độ phát triển công nghệ này vì lo ngại an toàn. Dù AI có thể gợi ý bài tập thở, câu động viên, nó vẫn không có trách nhiệm nghề nghiệp, không bị ràng buộc bởi đạo đức nghề như bác sĩ, chuyên gia tâm lý. Người dùng được khuyến cáo tuyệt đối không cung cấp thông tin tài chính hay định danh cho các dịch vụ AI, đồng thời phải kiểm chứng lại mọi nội dung học tập, y tế hay pháp lý mà AI tạo ra trước khi áp dụng. Nếu giới trẻ tiếp tục gửi gắm sức khỏe tinh thần và bảo vệ dữ liệu cá nhân cho một hệ thống không chịu trách nhiệm, thì mỗi câu chuyện thầm kín với chatbot hôm nay có thể trở thành vết nứt khó lành trong đời sống số ngày mai.
