Tin nhắn công việc ngoài giờ là gì và vì sao chúng ta đang kiệt sức?
Tin nhắn công việc ngoài giờ là các yêu cầu, chỉ đạo, trao đổi liên quan đến công việc được gửi qua điện thoại, email, nhóm chat sau khung giờ làm chính thức, khiến người lao động luôn trong trạng thái phải sẵn sàng phản hồi, khó tách bạch giữa công việc và đời sống cá nhân, từ đó gia tăng nguy cơ căng thẳng, mất ngủ và kiệt sức tâm lý. Ở nhiều văn phòng, chuyện này đã trở thành “chuẩn mới” dù không ai dám gọi tên. 23h30, khi vừa dỗ con ngủ, Mai Anh buộc phải mở máy tính vì bản kế hoạch “sáng mai cần” từ quản lý. Sáng Chủ nhật, Hoàng Nam đang cắm trại với gia đình cũng phải bật laptop giữa bãi cỏ để sửa báo cáo “cho đỡ quên”. Đây không còn là vài tình huống “linh hoạt”, mà là một chế độ sẵn sàng 24/7 đang bào mòn sức khỏe tâm thần của người lao động.
Khi ranh giới công việc – cuộc sống bị xóa mờ
Điều đáng lo nhất không phải số giờ làm việc hữu hình, mà là cảm giác “hết giờ nhưng công việc chưa bao giờ kết thúc”. Báo cáo điều tra lao động cho thấy thời gian làm việc bình quân tăng từ 42,2 giờ mỗi tuần năm 2022 lên 42,5 giờ năm 2024, nhưng con số này không hề phản ánh những giờ trực chờ tin nhắn, email sau tan ca. Hoàng Nam dần hình thành thói quen kiểm tra điện thoại vài phút một lần, kể cả khi không có thông báo, và nhận ra ranh giới giữa công việc với cuộc sống cá nhân gần như đã biến mất. Đây chính là mảnh đất màu mỡ cho kiệt sức và burnout: não bộ không có pha “tắt máy”, cơ thể không kịp chuyển từ trạng thái căng thẳng sang nghỉ ngơi. Theo bác sĩ Trần Thị Hồng Thu, việc liên tục chờ tin nhắn khiến não duy trì mức cảnh giác cao, tiêu tốn năng lượng như thể đang làm việc, tạo nên dạng stress mạn tính dẫn đến kiệt sức.
Căng thẳng kéo dài, mất ngủ và vòng xoáy kiệt sức
Áp lực không nằm ở một vài tin nhắn, mà ở việc chúng có thể đến bất cứ lúc nào. Mai Anh kể điều khiến chị kiệt sức không phải khối lượng công việc, mà là cảm giác chuông báo có thể reo bất cứ lúc nào; mỗi lần màn hình sáng lên, tim lại đập nhanh vì sợ bỏ lỡ tin nhắn của sếp. Một giờ chỉnh sửa tài liệu kết thúc lúc gần nửa đêm, nhưng chị trằn trọc đến 2h sáng mới ngủ được; sau nhiều tháng, chị mất ngủ kéo dài, đau đầu, giảm tập trung và phải đi khám vì triệu chứng lo âu. Trường hợp khác, Tùng thường xuyên phải thức dậy rạng sáng sửa bản vẽ, đến mức mang cả laptop đi nghỉ, đi tắm cũng cầm theo điện thoại “sợ sếp nhắn” và cuối cùng mắc rối loạn lo âu, bệnh dạ dày, các mối quan hệ cá nhân rơi rụng dần. Stress tích lũy qua nhiều tuần, nhiều tháng có thể chuyển thành hội chứng kiệt sức, khiến người lao động mất động lực, ngủ không ngon và tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm.
“Quyền được ngắt kết nối” và phản ứng của người trẻ
Trước vòng xoáy tin nhắn công việc ngoài giờ, người trẻ không còn muốn “cống hiến” bằng sức khỏe tâm thần của mình. Thanh Hoa quyết định áp dụng nguyên tắc “biến mất” sau 17h30: gập máy tính, tắt trạng thái trực tuyến, chuyển điện thoại sang chế độ “Không làm phiền” suốt nửa năm qua. Suốt ba năm trước, cô từng liên tục nhận cuộc gọi rạng sáng, nhiều lần giật mình giữa đêm và rơi vào chuỗi ngày mất ngủ mạn tính. Tùng thì chọn nghỉ việc khi đề xuất chỉ làm giờ hành chính không được chấp nhận, chấp nhận giảm thu nhập để “tách bạch công việc và đời sống cá nhân hơn mọi khoản tiền”. Các khảo sát trên hàng chục nghìn lao động cho thấy gần 46% nhân sự trẻ ưu tiên cân bằng cuộc sống hơn cơ hội thăng tiến và gần 60% từ chối làm thêm giờ. “Quyền được ngắt kết nối” đã được luật hóa ở một số nước EU, còn tại Việt Nam, dù chưa có trong luật, nó đang trở thành phong trào tự phát của người lao động.
Giữ ranh giới để bảo vệ sức khỏe tâm thần
Tin nhắn công việc ngoài giờ không vô hại; chúng là đầu mối của căng thẳng tâm lý từ công việc, mất ngủ vì công việc và cuối cùng là kiệt sức và burnout nếu không được quản lý. Khi người lao động luôn phải “sẵn sàng làm việc”, họ mệt mỏi kéo dài, hiệu suất giảm và mất dần niềm vui với gia đình, như việc Mai Anh dễ nổi cáu, không còn hứng thú với bữa cơm tối. Burnout không chỉ là chuyện “mệt một chút”, mà là rối loạn sức khỏe tâm thần với nguy cơ lo âu, trầm cảm. Giải pháp không thể chỉ nằm ở ý chí cá nhân, nhưng ranh giới đầu tiên luôn do chính mỗi người vạch ra: tắt thông báo, thỏa thuận rõ trong hợp đồng, từ chối những yêu cầu vượt cam kết. Người trẻ đang gửi một thông điệp thẳng thắn: cân bằng công việc cuộc sống không phải ích kỷ, mà là điều kiện tối thiểu để làm việc lâu dài mà không đánh đổi tâm trí, giấc ngủ và các mối quan hệ.
