Từ chiếc điện thoại đến thư viện hè miễn phí: lựa chọn mang tính quyết định
Thư viện hè miễn phí là những không gian đọc mở cửa không thu phí cho trẻ em trong kỳ nghỉ hè, kết hợp sách, báo và các hoạt động trải nghiệm như trò chơi, giao lưu, thảo luận để giúp các em hình thành thói quen đọc bền vững, giảm thời gian dành cho tivi, điện thoại và thiết bị số, đồng thời tạo môi trường an toàn để kết nối bạn bè và khám phá tri thức mới.
Trong nhiều gia đình, cuộc đấu giữa sách và màn hình đã đến mức căng thẳng. Phụ huynh giới hạn thời lượng điện thoại, nhưng trẻ lại tìm cách mở rộng. Vì thế, câu hỏi thực chất không phải là “cắt màn hình bao nhiêu phút?”, mà là “cha mẹ cho con lựa chọn thay thế nào hấp dẫn hơn?”. Kỳ nghỉ hè đang chứng minh: thư viện hè miễn phí là câu trả lời thuyết phục. Khi phụ huynh chủ động đưa con đến những không gian đọc sách miễn phí trong hè, trẻ có cơ hội tự chọn sách, khám phá tri thức và tham gia hoạt động nhóm thay vì ngồi một mình trước màn hình. Thay đổi lớn nhất không nằm ở số giờ đọc, mà ở việc trẻ bắt đầu tự muốn quay lại thư viện, biến sách thành điểm hẹn chứ không phải nghĩa vụ.
Những mô hình thư viện hè miễn phí đang thay đổi thói quen của trẻ
Câu chuyện của Hoắc Thị Diệu Hương – cô bé từ TP Hồ Chí Minh về Thanh Hóa nghỉ hè – là minh chứng sinh động cho sức hút của thư viện hè miễn phí. Gần một tháng qua, gần như ngày nào Hương cũng tìm đến không gian đọc sách miễn phí ở phường Hạc Thành để lựa chọn những cuốn sách mình yêu thích. Ở đó, em không bị ép đọc, không có bài kiểm tra, chỉ có sách, không gian mát mẻ, sạch sẽ và những người bạn cùng sở thích. Khi một đứa trẻ chủ động muốn quay lại đọc sách mỗi ngày, đó là tín hiệu cho thấy chương trình đọc sách trẻ em đã chạm đúng nhu cầu của các em, chứ không dừng ở khẩu hiệu. Cha mẹ có thể nhìn vào chi tiết này để tự hỏi: mình đang tạo cho con một nơi để "bị quản lý", hay một nơi để con "muốn quay lại"? Sự khác biệt này quyết định việc con có yêu thích đọc sách hay không.
Ở một tỉnh khác, Thư viện Hà Tĩnh lại cho thấy sức mạnh của mô hình tổ chức bài bản. Mỗi ngày hè, hàng trăm học sinh tìm đến đây để đọc sách, báo, vui chơi và tham gia các hoạt động trải nghiệm. Thư viện đang nắm trong tay hơn 300.000 đầu sách, báo các loại, phục vụ 18.895 lượt bạn đọc và 75.580 lượt sách, báo luân chuyển chỉ trong 6 tháng đầu năm. Đây không còn là “chỗ mượn sách”, mà là “ngôi nhà tri thức” với khu đọc phù hợp lứa tuổi thiếu nhi, góc trò chơi dân gian, khu giao lưu tiếng Anh và không gian học bài. Khi chương trình đọc sách trẻ em gắn với bối cảnh cụ thể, trò chơi, hoạt động nhóm, trẻ không thấy mình đang bị yêu cầu “phải đọc”, mà đang được tham gia một thế giới mùa hè thú vị mà sách là một phần trung tâm.
Không chỉ sách: hoạt động hè cho trẻ biến thư viện thành điểm hẹn
Điểm chung của các thư viện hè miễn phí là hiểu một sự thật: sách một mình khó thắng được màn hình, nhưng sách đi cùng trải nghiệm thì khác. Tại Hà Tĩnh, ngoài đọc sách báo, trẻ còn tham gia trò chơi dân gian, giao lưu tiếng Anh, giới thiệu sách báo, tham quan các tác phẩm đạt giải cuộc thi "Đại sứ Văn hóa đọc" và chơi ô ăn quan, cờ vua, cờ tướng trong không gian được bố trí thân thiện, nhẹ nhàng. Chính sự kết hợp này biến thư viện thành hoạt động hè cho trẻ hấp dẫn, thay thế những buổi tụ tập xem tivi hoặc sử dụng điện thoại không kiểm soát. Phụ huynh chia sẻ rằng đưa con đến thư viện trong dịp hè là cách để các em có môi trường vui chơi, học tập an toàn, tránh những nguy cơ như đi tắm sông, suối hoặc ở nhà không ai quản lý.
Một chi tiết đáng chú ý là sự miễn phí không chỉ dừng ở việc vào thư viện. Thư viện Hà Tĩnh còn bổ sung 2.791 tên sách điện tử để phục vụ miễn phí trên cổng thông tin điện tử. Điều này xóa bớt rào cản tài chính, cho phép mọi gia đình tiếp cận sách mà không phải băn khoăn về chi phí. Hiện nay, thư viện đã cấp mới 546 thẻ bạn đọc trong 6 tháng đầu năm, cho thấy nhu cầu ngày càng tăng của cộng đồng. Khi những hoạt động như nghe giới thiệu báo Đội, tham gia giao lưu, đọc ấn phẩm phù hợp với từng lứa tuổi trở thành lịch sinh hoạt đều đặn, trẻ hình thành niềm yêu thích đọc sách báo một cách tự nhiên. Thư viện vì thế không phải "dịch vụ", mà là nơi gieo thói quen sống lành mạnh cho cả khu dân cư.
Cha mẹ dùng mùa hè để tái thiết lại thói quen của con
Điều đáng nói là nhiều em đến với sách không phải vì bố mẹ yêu cầu, mà dần hình thành sự yêu thích và chủ động quay trở lại. Ban đầu cha mẹ đưa đi, nhưng sau đó chính các em lại mong muốn được đến đọc những cuốn sách mới, gặp bạn quen và khám phá điều mình chưa biết. Đây là điểm mà các ứng dụng, video ngắn khó cạnh tranh: chúng cho trẻ giải trí ngay lập tức, nhưng hiếm khi tạo được ham muốn quay lại một không gian cộng đồng tích cực. Khi cha mẹ chọn thư viện hè miễn phí thay vì để con ở nhà "cắm" điện thoại, họ không chỉ bớt lo con xem tivi, chơi game nhiều giờ, mà còn tạo nền tảng cho một thói quen dài hạn – thói quen mỗi ngày dành một khoảng thời gian cho sách trong không gian an toàn.
Theo ông Mai Quốc Quyền, trong bối cảnh công nghệ ngày càng phát triển, sách báo vẫn giữ vai trò quan trọng, là nền tảng giúp thế hệ trẻ mở rộng kiến thức, rèn luyện tư duy và phát triển toàn diện. Câu hỏi đặt ra cho cha mẹ không phải là “có nên cho con dùng thiết bị số hay không?”, mà là “mình đã xây cho con một đối trọng đủ hấp dẫn chưa?”. Các thư viện và không gian đọc miễn phí đang trả lời bằng những chương trình đọc sách trẻ em cụ thể: thẻ bạn đọc, khu góc chơi, buổi giới thiệu sách, hoạt động nhóm. Cha mẹ nếu bỏ lỡ mùa hè – quãng thời gian con ít áp lực bài vở, nhiều giờ rảnh – thì sẽ khó xây lại thói quen khi năm học bắt đầu. Vì thế, mùa hè nên được nhìn như "thời gian huấn luyện" cho thói quen đọc, chứ không phải kỳ nghỉ để thiết bị số chiếm toàn bộ lịch sinh hoạt.
Làm sao cha mẹ chọn đúng thư viện và đồng hành để con yêu thích đọc sách?
Nếu xem thư viện hè miễn phí như công cụ để thắng màn hình, cha mẹ cần chủ động chọn nơi và cách đồng hành. Một không gian đọc lý tưởng là nơi trẻ được tự do chọn sách phù hợp lứa tuổi, có cán bộ thư viện hướng dẫn kỹ năng đọc và có các hoạt động gắn kết bạn bè như trò chơi dân gian, giao lưu tiếng Anh, giới thiệu sách báo. Cha mẹ nên ưu tiên những thư viện: có khu riêng cho thiếu nhi, đủ mát mẻ, sạch sẽ; có sách đa dạng, trong đó có cả báo, tạp chí phù hợp từng cấp học; có khu vui chơi trong tầm mắt người lớn để vừa an toàn vừa hấp dẫn. Khi không gian đọc miễn phí đáp ứng những điều này, khả năng cao trẻ sẽ coi đó là "điểm đến mùa hè" chứ không phải "nơi bị bắt phải ngồi yên".
Tuy nhiên, thư viện không thể làm thay toàn bộ vai trò của cha mẹ. Một vài nguyên tắc thực tế: (1) Biến đi thư viện thành lịch cố định: ví dụ 3 buổi/tuần, thời điểm trẻ còn tỉnh táo, không quá mệt. (2) Để con tự chọn sách trong phạm vi an toàn về nội dung, tránh áp đặt những đầu sách khiến con thấy nặng nề. (3) Khuyến khích con kể lại điều thú vị vừa đọc hoặc giới thiệu sách cho cha mẹ, giống như cách các em chia sẻ cùng bạn bè tại thư viện. (4) Giảm màn hình không bằng cấm đoán, mà bằng việc tăng thời gian tham gia hoạt động hè cho trẻ tại thư viện. Khi con gắn sách với niềm vui, bạn bè và sự tự do lựa chọn, thói quen đọc sẽ có cơ hội cạnh tranh sòng phẳng với màn hình – và thường là thắng, nếu cha mẹ kiên trì.
