Đổi cách tuyển chọn, nhưng không thể bỏ qua lứa đang ôn thi
Tuyển sinh lớp 10 chuyên theo khối là phương án xét tuyển học sinh vào ba lĩnh vực rộng — Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ — thay vì tổ chức thi riêng theo từng môn chuyên như hiện nay. Bộ GD-ĐT đang lấy ý kiến dự thảo quy chế trường THPT chuyên, trong đó đề xuất thay đổi này nhằm phát hiện năng lực liên lĩnh vực và hướng tới giáo dục toàn diện. Nhưng một mục tiêu tốt chưa đủ để bảo đảm cách chuyển đổi công bằng. Với nhiều học sinh, việc thi vào trường chuyên đã được chuẩn bị từ lớp 7 hoặc lớp 8; đổi cấu trúc khi các em gần kỳ thi có thể làm đảo lộn kế hoạch và khiến công sức ôn tập trước đó khó phát huy.
Theo dự thảo, mỗi khối có phương thức tuyển sinh và điểm chuẩn chung; thí sinh khối Khoa học tự nhiên thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên. Các bài thi nâng cao và bài thi Ngoại ngữ có hệ số tối thiểu 2, những bài còn lại hệ số 1. Đây là thay đổi đáng kể: học sinh định hướng thi chuyên Lý, Hóa hay Sinh cùng dự tuyển một khối và làm bài giống nhau. Đề xuất còn đang trong quá trình lấy ý kiến, vì vậy điều cần bàn không chỉ là mô hình mới có hợp lý hay không, mà là cách bảo vệ quyền lợi của những em đang theo đuổi phương thức hiện hành.

Nỗi lo không chỉ nằm ở số môn thi
Phụ huynh và học sinh lo rằng việc chuyển từ thi một môn chuyên sang bài thi theo khối sẽ buộc các em chia lại thời gian ôn luyện, dù đã đầu tư nhiều năm vào sở trường riêng. Một học sinh lớp 9 đã học chuyên sâu môn Hóa gần hai năm băn khoăn liệu thời gian còn lại có đủ để chuẩn bị cả Toán nâng cao lẫn bài đánh giá đọc hiểu khoa học tự nhiên, trong khi vẫn phải ôn các môn thi lớp 10 chung. Giáo viên cũng nhấn mạnh rằng áp lực chuyển đổi, chứ không chỉ số lượng bài thi, mới là điều cần tính đến. Nếu cấu trúc đề và cách xét tuyển được công bố sớm, thầy cô mới có thể tư vấn nguyện vọng dựa trên thế mạnh của từng em.
Bộ lý giải bài đánh giá năng lực sẽ kiểm tra đọc hiểu, tư duy logic, lập luận và giải quyết vấn đề trên nền tảng chương trình THCS, không đòi hỏi kiến thức chuyên sâu từng môn để hạn chế luyện thi. Lập luận này có cơ sở, nhưng chưa xóa được nguy cơ áp lực ôn thi chuyên tăng lên: khi nhu cầu vào trường chuyên vẫn cao, học sinh và gia đình có thể học thêm nhiều môn để phòng bất trắc. Một bài thi được thiết kế theo hướng năng lực chỉ giảm áp lực nếu cấu trúc, phạm vi và cách chấm được công bố rõ ràng, tránh để tâm lý thiếu thông tin biến ôn tập diện rộng thành một cuộc chạy đua mới.

Lộ trình linh hoạt là điều kiện để đổi mới có sức thuyết phục
Bộ GD-ĐT khẳng định mốc năm học 2027–2028 trong dự thảo không có nghĩa mọi trường phải áp dụng bằng mọi giá. Trường đủ điều kiện có thể triển khai từ năm học 2027–2028; trường chưa đáp ứng điều kiện được tiếp tục theo quy chế hiện hành và chuyển sang mô hình mới từ năm học 2028–2029. Sở GD-ĐT hoặc cơ sở giáo dục đại học quản lý trường sẽ đánh giá đội ngũ, chương trình, kế hoạch giáo dục, cơ sở vật chất và phương án tuyển sinh để quyết định thời điểm phù hợp. Cách làm này thừa nhận các trường không có cùng năng lực chuẩn bị, nhưng lộ trình giữa các trường cũng cần được thông báo đủ sớm để gia đình không phải đoán kỳ thi mình sẽ bước vào.
Đổi mới trường chuyên có lý do chính đáng: phương thức hiện hành chọn được học sinh nổi trội ở một môn, nhưng cũng khiến nhiều em phải định hướng và luyện chuyên sâu từ sớm, trong khi năng lực có thể thay đổi qua quá trình học. Tuy nhiên, không thể lấy mục tiêu giảm học lệch để xem nhẹ sự xáo trộn mà học sinh hiện tại phải gánh. Bộ cho biết sẽ tiếp tục tiếp nhận ý kiến và nghiên cứu điều chỉnh thời điểm hoặc giải pháp chuyển tiếp nếu cần. Đây nên là nguyên tắc thực thi, không chỉ là lời trấn an: công bố cấu trúc thi sớm, bảo đảm thời gian thích nghi và cân nhắc riêng quyền lợi của lứa đã ôn tập theo quy chế cũ. Khi đó, tuyển sinh theo khối mới có cơ hội mở rộng cách phát hiện năng lực mà không biến cải cách thành một nguồn áp lực khác.







