Đổi mới để không đứng ngoài thói quen mua sắm mới
Chợ truyền thống là không gian bán lẻ cộng đồng, nơi người mua gặp người bán trực tiếp và tiếp cận hàng hóa địa phương, nay đang bổ sung dịch vụ số để thích ứng với cách mua sắm thay đổi. Đây không phải cuộc đua biến mọi khu chợ thành trung tâm thương mại; điều cần thiết là làm cho việc mua bán thuận tiện hơn mà vẫn giữ được sự gần gũi vốn làm nên sức sống của chợ.
Tại Đà Nẵng, nhiều chợ từng bước đổi mới phương thức kinh doanh và nâng chất lượng phục vụ để đáp ứng thói quen tiêu dùng, qua đó tạo sức hút mới cho kênh bán lẻ truyền thống. Lý do phải hành động đã rõ: theo Phó Giám đốc Sở Công Thương Phạm Phước Trại, xu hướng mua sắm của người dân đang thay đổi nhanh. Nếu chợ chỉ trông chờ khách đến tận nơi và vẫn giữ cách giao dịch cũ, lợi thế về hàng tươi, hàng gần nhà sẽ khó đủ sức níu chân người mua.
Chuyển đổi số chợ có ý nghĩa khi giải quyết việc cụ thể cho cả hai phía: khách dễ tìm và đặt hàng, tiểu thương tiếp cận thêm người mua. Tại chợ Cồn, mô hình phối hợp với Grab Việt Nam hỗ trợ hộ kinh doanh mở gian hàng trên GrabFood và GrabMart, nhận đơn trực tuyến và triển khai hệ thống nhận diện tại chợ. Công nghệ ở đây không thay thế quầy hàng; nó kéo quầy hàng đến gần hơn với khách chưa thể ghé chợ.
Market 4.0 cần tiện ích thực chất, không chỉ quét mã
Mô hình chợ Market 4.0 đang được triển khai trên quy mô đáng kể: trong khoảng 400 chợ truyền thống của tỉnh được tư liệu đề cập, 335 chợ đã đạt tiêu chuẩn 4.0. Những chợ tiêu biểu gồm Nhi Long, Long Hiệp, Mỏ Cày, Phú Quới và Bình Đại. Quy mô này cho thấy số hóa không còn là thử nghiệm lẻ tẻ, nhưng số lượng chợ đạt chuẩn chỉ có ý nghĩa nếu người bán và người mua thực sự dùng được các tiện ích.
Theo Nguyễn Sơn Vũ, Phó Trưởng phòng Quản lý thương mại thuộc Sở Công Thương, mô hình yêu cầu ít nhất bốn tiêu chuẩn: thanh toán không tiền mặt, bán hàng trên sàn thương mại điện tử, có camera giám sát và có hạ tầng công nghệ phục vụ quản lý chợ. Trong đó, thanh toán bằng mã QR là bước dễ thấy nhất. Ở chợ Mỏ Cày, khoảng 60% hộ kinh doanh đã áp dụng thanh toán điện tử. Tiểu thương có thể nhận tiền và theo dõi giao dịch thuận tiện; người mua có thêm cách trả tiền, không cần chuẩn bị tiền mặt.
Tuy nhiên, mã QR không tự xóa được khoảng cách kỹ năng. Một số tiểu thương lớn tuổi còn ngại dùng điện thoại thông minh và ứng dụng ngân hàng; tiền mặt vẫn phổ biến, nhất là với giao dịch nhỏ. Vì vậy, bước tiếp theo phải gồm hướng dẫn trực tiếp, hỗ trợ kết nối và phổ biến cách nhận biết rủi ro giao dịch. Ngành công thương dự kiến phối hợp chính quyền địa phương và các đơn vị liên quan để tuyên truyền, hướng dẫn, hỗ trợ tiểu thương tiếp cận phương thức thanh toán hiện đại.
Phiên chợ quê: vừa bán hàng, vừa tạo lý do để ghé thăm
Sức hút của chợ không chỉ nằm ở tốc độ thanh toán. Phiên chợ quê Hòa Vang tại chợ Túy Loan được tổ chức mỗi tháng một lần; từ tháng 6 đến thời điểm bài viết ghi nhận, phiên chợ đã diễn ra năm lần, với hơn 50 gian hàng giới thiệu trên 200 loại nông sản, đặc sản địa phương và sản phẩm OCOP. Không gian tre, gỗ, người bán mặc áo bà ba, đội nón lá, cùng cách hạn chế nhựa dùng một lần biến việc đi chợ thành một trải nghiệm văn hóa, thay vì chỉ là chuyến mua sắm.
Điểm đáng chú ý là kết hợp bán trực tiếp với livestream bán hàng, giúp nông sản tiếp cận khách ở xa và mở thêm kênh tiêu thụ. Sau năm phiên, chợ thu hút hơn 8.300 lượt khách, tiêu thụ 6,6 tấn nông sản và đạt doanh thu gần 700 triệu đồng. Những kết quả này cho thấy trải nghiệm tại chỗ và tiếp cận trực tuyến có thể bổ sung cho nhau: người xem livestream có thể trở thành khách mua, còn không khí phiên chợ tạo động lực để du khách đến tận nơi.
Đây cũng là cách đưa giá trị bản địa vào nhịp sống hiện đại, tạo thêm sinh kế cho người dân và điểm đến cho khách tham quan. Chính quyền địa phương định hướng duy trì phiên chợ lâu dài theo mô hình chợ xanh, khuyến khích sản xuất an toàn, tiêu dùng có trách nhiệm và dự kiến đưa bao bì xanh thành tiêu chí bắt buộc với hộ kinh doanh tham gia. Hướng đi này hợp lý, miễn là yêu cầu bền vững đi kèm hỗ trợ thiết thực để tiểu thương có thể thực hiện.
Giữ bản sắc, nâng tiện ích mới là con đường bền vững
Chợ truyền thống khó giữ khách nếu chỉ dựa vào hoài niệm, nhưng cũng không nên đánh đổi bản sắc để chạy theo công nghệ. Thanh toán điện tử, gian hàng trực tuyến và livestream chỉ phát huy tác dụng khi sản phẩm có nguồn gốc đáng tin, người bán phục vụ tốt và khách dễ nhận hỗ trợ. Kinh nghiệm từ Mỏ Cày cho thấy quá trình chuyển đổi cần tính đến khác biệt về tuổi tác, kỹ năng và thói quen giao dịch, thay vì mặc định mọi tiểu thương đều sẵn sàng dùng công nghệ.
Từ chợ Cồn đến Mỏ Cày và Túy Loan, các cách làm hiệu quả đều bắt đầu bằng nhu cầu thật: đặt hàng từ xa, trả tiền thuận tiện, tìm nông sản địa phương hoặc có thêm lý do để ghé chợ. Khi chính quyền tiếp tục hướng dẫn tiểu thương, còn các phiên chợ xanh duy trì được chất lượng và nét riêng, số hóa sẽ trở thành công cụ phục vụ cộng đồng chứ không phải khẩu hiệu. Muốn giữ sức hút lâu dài, chợ cần kết hợp sự tiện lợi của hình thức mới với niềm tin và trải nghiệm mà quầy hàng địa phương có thể mang lại.






