Mùa lúa mới, lời tri ân được nối tiếp
Lễ hội cơm mới là sinh hoạt văn hóa truyền thống của người Tày, gắn với mùa thu hoạch lúa và nghi thức bày tỏ lòng biết ơn đất trời, tổ tiên đã phù hộ mùa màng, cầu cho bản làng no ấm. Tại Hợp Thành, lễ hội được phục dựng lần đầu vào ngày 31-10-2026, mở ra một cách gặp gỡ có ý nghĩa giữa ký ức cộng đồng và đời sống hôm nay.
Mang chủ đề “Hương lúa mới – Sắc màu văn hóa Tày Hợp Thành”, sự kiện không chỉ đánh dấu mùa vụ mà còn đặt văn hóa Tày vào vị trí trung tâm của ngày hội. Điểm nhấn là màn tái hiện nghi thức cầu an, cầu phúc, gửi gắm mong ước về cuộc sống bình yên, gia đình hạnh phúc và mùa màng bội thu. Việc đưa nghi thức trở lại không nên dừng ở một tiết mục sân khấu: giá trị của lễ hội nằm ở chỗ giúp cộng đồng nhớ rằng hạt gạo vừa là thành quả lao động, vừa gắn với lòng biết ơn và sự nương tựa vào thiên nhiên.
Nghi lễ sống cùng tiếng Then và sinh hoạt bản làng
Lễ hội mở đầu bằng chương trình nghệ thuật “Hương sắc mùa vàng – Âm vang bản Tày”, với các tiết mục gợi nhắc canh tác lúa nước và đời sống của đồng bào. Hát Then cổ cùng tiếng đàn Tính tạo nên phần âm thanh giàu bản sắc, còn nghi thức cầu an, cầu phúc đem lại chiều sâu tâm linh cho chương trình. Những yếu tố ấy bổ trợ cho nhau: nghi lễ không bị tách khỏi sinh hoạt văn hóa, còn biểu diễn nghệ thuật không chỉ làm nền vui hội.
Các cuộc thi giã bánh dày, gói bánh chưng và những trò chơi như kéo co, đẩy gậy, bịt mắt bắt vịt đưa người dân, du khách vào không khí hội làng. Trước ngày khai mạc, không gian trưng bày văn hóa Tày, chợ quê giới thiệu sản vật địa phương và buổi giao lưu “Âm vang Then – Tính” cũng mở rộng trải nghiệm cho khách tham dự. Sự kết hợp này khiến lễ hội dễ tiếp cận hơn, nhưng vẫn giữ được mạch nối với phong tục, món ăn và tiếng hát của cộng đồng.
Di sản gắn với hạt nếp và tương lai địa phương
Ở Hợp Thành, cơm mới còn là dịp tôn vinh nếp Vải, giống lúa đặc sản gắn với tên tuổi địa phương. Xã có 350 ha lúa Nếp Vải, hơn 150 ha chè chất lượng cao và 9 sản phẩm OCOP, trong đó có sản phẩm đạt chuẩn 5 sao. Những con số ấy cho thấy lễ hội có nền tảng nông nghiệp cụ thể, chứ không chỉ là một hoạt động trình diễn văn hóa.
Hợp Thành được hình thành từ việc sáp nhập Ôn Lương, Phủ Lý và Hợp Thành trước đây, với diện tích hơn 41 km², 15 xóm bản và gần 11.000 nhân khẩu. Trong một địa bàn rộng và cộng đồng đa dạng, lễ hội có thể trở thành điểm hẹn để cùng nhận diện bản sắc Tày, đồng thời giới thiệu nông sản và tiềm năng du lịch cộng đồng. Hướng đi ấy chỉ bền vững khi việc quảng bá đi cùng gìn giữ phong tục và trao vai trò chủ thể cho người dân.
Phục dựng để trao truyền, không chỉ để hoài niệm
Lễ hội cơm mới ở Hợp Thành được tổ chức lần đầu với mục tiêu bảo tồn phong tục, tôn vinh thành quả lao động và giới thiệu tiềm năng du lịch cộng đồng, nông nghiệp sinh thái. Đó là lựa chọn đáng ghi nhận: một nghi thức truyền thống chỉ có sức sống lâu dài khi được thực hành, được hiểu và được trao lại giữa các thế hệ. Các hoạt động văn nghệ, trò chơi dân gian và không gian sản vật tạo thêm cơ hội để người trẻ tham gia, thay vì chỉ đứng ngoài quan sát.
Điều cần giữ ở trung tâm vẫn là ý nghĩa tạ ơn trời đất, tổ tiên và sự trân trọng công sức làm ra hạt gạo. Khi bản sắc được kể bằng chính nghi thức, tiếng Then, món bánh và sản vật của Hợp Thành, lễ hội vừa nuôi dưỡng niềm tự hào địa phương vừa mở cửa đón du khách. Phục dựng vì thế không phải dựng lại một quá khứ đóng khung, mà là tạo điều kiện để văn hóa Tày tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
