Từ ngoại giao đến những ràng buộc kinh tế lâu dài
Quan hệ Nga–châu Phi là mạng lưới hợp tác chính trị, thương mại, năng lượng, công nghệ và nhân lực mà Moscow muốn phát triển cùng các quốc gia châu Phi trên cơ sở bình đẳng, thay vì quan hệ lệ thuộc kiểu thuộc địa. Thượng đỉnh lần thứ ba diễn ra tại Moscow ngày 28–29/10, do Tổng thống Vladimir Putin và Chủ tịch Liên minh châu Phi, Tổng thống Burundi Évariste Ndayishimiye, đồng chủ trì; đại diện 48 quốc gia châu Phi tham dự. Hội nghị vừa tạo động lực cho hợp tác, vừa là sân khấu để Moscow khẳng định mình là đối tác “bình đẳng, không thuộc địa” và kêu gọi xây dựng trật tự thế giới đa cực. Nhưng thông điệp ngoại giao chỉ có sức nặng lâu dài nếu được nối với các dự án thiết thực. Vì thế, trọng tâm đang dịch từ những tuyên bố chính trị sang thương mại, năng lượng, công nghệ và sản xuất tại chỗ.
Sự chuyển hướng này cũng phản ánh tính toán của Moscow trong bối cảnh xung đột Nga–Ukraine kéo dài từ đầu năm 2022 và các lệnh trừng phạt của Mỹ cùng phương Tây ngày càng siết chặt. Nga muốn đa dạng hóa thị trường, mở rộng mạng lưới đối tác ngoài phương Tây và tìm thêm không gian cho hợp tác kinh tế. Châu Phi có nhu cầu lớn về năng lượng, hạ tầng và công nghiệp hóa; các nước trong lục địa cũng chủ động lựa chọn đối tác theo ưu tiên phát triển của mình. Do đó, quan hệ Nga châu Phi không nên chỉ được nhìn qua lăng kính cạnh tranh địa chính trị: giá trị của nó sẽ tùy thuộc vào việc các cam kết có tạo ra năng lực sản xuất, việc làm và lợi ích cụ thể tại địa phương hay không.
Thương mại, năng lượng và công nghệ mới là phép thử
Thương mại Nga châu Phi là điểm tựa sẵn có, nhưng Moscow muốn đi xa hơn việc bán nông sản và nguyên liệu. Tại hội nghị, Putin cho biết kim ngạch thương mại hai bên đạt 27 tỷ USD và đặt mục tiêu nâng quy mô lên hơn 50 tỷ USD. Nga cũng nhấn mạnh khả năng hỗ trợ địa phương hóa sản xuất, từ dược phẩm và vaccine đến công nghệ số, giao thông, nông nghiệp và năng lượng; hơn 30 dự án chung đang được triển khai tại 16 quốc gia châu Phi. Hướng đi này có ý nghĩa với các nền kinh tế muốn chế biến khoáng sản ngay tại nơi khai thác và tăng tỷ trọng hàng hóa có giá trị gia tăng. Tuy nhiên, hợp tác kinh tế Nga chỉ trở thành nền tảng ảnh hưởng bền vững nếu dự án chuyển giao kỹ năng, công nghệ và lợi ích sản xuất cho đối tác, thay vì củng cố một chiều quan hệ cung ứng.
Năng lượng hạt nhân cho thấy rõ nhất tham vọng gắn kết dài hạn. Ngày 31/10, Ngoại trưởng Ghana Samuel Okudzeto Ablakwa cho biết Nga nhất trí phối hợp phát triển nhà máy điện hạt nhân công suất 2.000 MW tại Ghana, nhằm tăng an ninh năng lượng và hỗ trợ công nghiệp hóa; nguồn vốn và tiến độ dự án vẫn chưa được xác định. Rosatom cũng đang thảo luận các dự án với Uganda, Ghana, Ethiopia và Ai Cập, trong khi một số nước khác quan tâm đến công nghệ nhà máy điện hạt nhân nổi. Một nhà máy như vậy kéo theo nhiều năm hợp tác về đào tạo, nhiên liệu và kỹ thuật. Đó là lợi thế chiến lược của Moscow, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu minh bạch về tiến độ, năng lực thực hiện và điều khoản hợp tác để lợi ích không chỉ nằm trên giấy.
Thượng đỉnh mở khuôn khổ, người dân cần thấy kết quả
Thượng đỉnh Nga châu Phi đã thông qua Tuyên bố chung Moskva, tuyên bố hợp tác ứng dụng trí tuệ nhân tạo vì mục đích dân sự và kế hoạch hành động giai đoạn 2027–2029. Các văn kiện đặt ra hướng ưu tiên về thương mại, đầu tư, công nghiệp, năng lượng, an ninh lương thực, công nghệ và đào tạo. Đối với người dân, tác động cụ thể có thể nằm ở học bổng và cơ hội học tập tại các trường đại học Nga, nguồn cung ngũ cốc theo hợp đồng thương mại lẫn viện trợ miễn phí, cùng kế hoạch tăng cung cấp thuốc, chuyển giao phòng thí nghiệm lưu động và phối hợp ứng phó dịch bệnh. Đây là những nội dung gần với nhu cầu đời sống hơn các tuyên bố về trật tự thế giới. Nhưng chúng mới là cam kết: hiệu quả phải được đánh giá qua việc triển khai, khả năng tiếp cận và mức độ phù hợp với ưu tiên của từng nước.
Hai bên nhất trí tiếp tục tổ chức thượng đỉnh định kỳ, còn thời gian và địa điểm kỳ họp tiếp theo sẽ được thống nhất sau. Kế hoạch 2027–2029 vì vậy là phép thử quan trọng: liệu các mục tiêu về đầu tư, khoa học–công nghệ, giáo dục và y tế có chuyển thành dự án cụ thể hay không. Trong khi thúc đẩy quan hệ với châu Phi, Putin cũng khẳng định Nga sẵn sàng trước các thách thức an ninh nhưng không muốn xảy ra xung đột với châu Âu. Tuyên bố ấy mở rộng thông điệp ngoại giao của Moscow, song không thay thế được thước đo thiết thực: đối tác châu Phi sẽ đánh giá Nga qua chất lượng hợp tác và phần giá trị họ nhận được.
Ảnh hưởng phải được chứng minh bằng lợi ích hai chiều
Moscow đang tìm cách bổ sung chiều sâu kinh tế cho những quan hệ chính trị và an ninh vốn có, biến thương mại, năng lượng và công nghệ thành các mối liên kết khó thay thế. Lời hứa về bình đẳng và không can thiệp có sức hấp dẫn trong bối cảnh nhiều nước châu Phi muốn tăng quyền tự chủ và tiếng nói quốc tế. Nhưng diễn ngôn chống lệ thuộc chỉ thuyết phục khi cách làm cũng tránh tạo ra lệ thuộc mới. Nga có thể mở rộng ảnh hưởng bằng nguồn cung, đào tạo và các dự án hạ tầng; các đối tác châu Phi vẫn nắm vai trò chủ động khi lựa chọn dự án và đòi hỏi sản xuất, kỹ năng, công nghệ được đặt tại chỗ. Kết luận vì thế không nằm ở quy mô hội nghị hay ngôn từ của tuyên bố: thành công của quan hệ Nga–châu Phi sẽ được quyết định bởi những lợi ích lâu dài, có thể kiểm chứng mà hai bên cùng tạo ra.
