Kinh tế không gian tầm thấp và bước đi chiến lược với UAV
Khu thử nghiệm UAV quốc gia là vùng trời và mặt đất được quy hoạch, quản lý tập trung để thử nghiệm an toàn các phương tiện bay không người lái, đồng thời kiểm định công nghệ, mô hình vận hành và hệ thống quản trị không gian tầm thấp, tạo nền tảng cho phát triển công nghiệp bay không người lái và các dịch vụ liên quan trên quy mô lớn. Nội dung về khu thử nghiệm UAV quốc gia được nêu rõ trong Kết luận số 99-KL/TW về khai thác, quản trị và bảo vệ không gian tầm thấp phục vụ phát triển đất nước trong tình hình mới, do Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú thay mặt Bộ Chính trị ký ban hành ngày 28/9. Việc đưa UAV và kinh tế không gian tầm thấp vào một văn kiện cấp cao cho thấy đây không còn là xu hướng bên lề, mà là lựa chọn chiến lược nhằm tìm kiếm động lực tăng trưởng mới.
Mục tiêu 2030–2045: từ ba khu thử nghiệm UAV đến ngành kinh tế mới
Theo Kết luận số 99, mục tiêu đến năm 2030 là đưa vào vận hành 3 khu thử nghiệm bay UAV cấp quốc gia và tối thiểu 1 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia về phương tiện bay không người lái. Đây không chỉ là con số mang tính biểu tượng, mà là khung hạ tầng tối thiểu để hình thành ngành công nghiệp bay không người lái có thể hoạt động liên tục, thử nghiệm đa dạng ứng dụng và tạo chuẩn chung cho thị trường. Một câu nói có thể được trích dẫn là: “Phấn đấu tỉ lệ nội địa hóa các dòng UAV chủ lực phục vụ sản xuất đạt trên 30–40% vào năm 2030 và đạt trên 85% vào năm 2045”. Đến năm 2045, kinh tế không gian tầm thấp được định vị là ngành kinh tế – kỹ thuật quan trọng, đóng góp khoảng 1,5% GDP và trở thành một động lực tăng trưởng mới. Tham vọng này cho thấy UAV được nhìn nhận như một cấu phần của hạ tầng kinh tế, không chỉ là sản phẩm công nghệ.
Quy hoạch khu thử nghiệm UAV quốc gia: hạ tầng và luật chơi cho công nghệ drone
Ba khu thử nghiệm UAV quốc gia trong giai đoạn đầu sẽ là nơi định hình luật chơi cho phát triển công nghệ drone. Bộ Chính trị yêu cầu hoàn thiện mô hình quản trị quốc gia theo hướng thống nhất, hiện đại, dựa trên dữ liệu, nền tảng số và quản trị rủi ro; hoạt động trong không gian tầm thấp phải được quản lý theo khu vực hoạt động, phân tầng độ cao, loại hình hoạt động và mức độ rủi ro. Cùng với đó, Nhà nước ưu tiên ngân sách cho hạ tầng thiết yếu phục vụ quản trị, khai thác và bảo vệ không gian tầm thấp, bảo đảm đồng bộ, dùng chung, có khả năng tích hợp với hệ thống quản lý vùng trời và điều hành bay quân sự, dân dụng. Đáng chú ý là định hướng thành lập các khu phức hợp công nghệ, cụm công nghiệp sản xuất và các khu thử nghiệm bay UAV cấp quốc gia. Nếu quy hoạch được thiết kế mở, các khu này có thể trở thành “sandbox vật lý” cho doanh nghiệp và nhà nghiên cứu, thay vì chỉ là bãi thử mang tính kỹ thuật.
Trung tâm nghiên cứu UAV: mắt xích để nâng nội lực và giảm lệ thuộc
Song song các khu thử nghiệm, yêu cầu tối thiểu một trung tâm nghiên cứu UAV cấp quốc gia cho thấy Nhà nước hiểu rằng hạ tầng bay thôi chưa đủ; Việt Nam cần nội lực công nghệ để không bị khóa trong vai trò lắp ráp. Bộ Chính trị nhấn mạnh phải chú trọng phát huy nội lực, nâng cao năng lực tự chủ về công nghệ, hạ tầng và dữ liệu chiến lược, gắn với phát triển công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và công nghệ không gian. Nếu trung tâm nghiên cứu UAV được kết nối chặt với viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, nó có thể trở thành nơi hợp nhất chuỗi giá trị từ thiết kế, thử nghiệm đến chuẩn hóa. Khi tỉ lệ nội địa hóa UAV chủ lực được đặt mục tiêu trên 30–40% vào năm 2030 và trên 85% vào năm 2045, trung tâm này sẽ là chìa khóa để chuyển dịch từ nhập công nghệ sang tự phát triển, nhất là các phần mềm điều khiển, cảm biến và hệ thống an toàn bay.
Cơ hội và thách thức cho doanh nghiệp trong ngành công nghiệp bay không người lái
Điểm tích cực nhất với doanh nghiệp là Nhà nước không chỉ quy hoạch mà còn chấp nhận đóng vai trò “khách hàng đầu tiên” cho ngành công nghiệp bay không người lái. Kết luận 99 khẳng định Nhà nước giữ vai trò định hướng, dẫn dắt thị trường ban đầu thông qua cơ chế đặt hàng, thí điểm, ứng dụng trong khu vực công, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học tham gia nghiên cứu, phát triển, sản xuất và thương mại hóa UAV. Chính sách hỗ trợ, ưu đãi về thuế, tín dụng, đất đai cho doanh nghiệp nghiên cứu, sản xuất, thử nghiệm và thương mại hóa sản phẩm, dịch vụ UAV, phục vụ nhu cầu trong nước và xuất khẩu, cũng được nêu rõ. Tuy vậy, cơ hội luôn đi kèm áp lực: doanh nghiệp sẽ phải đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia dự kiến hoàn thiện trong năm 2027, đồng thời thích ứng với cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) với phạm vi, thời hạn và tiêu chí đánh giá cụ thể. Những doanh nghiệp biết tận dụng khu thử nghiệm UAV quốc gia như môi trường kiểm thử liên tục, thay vì chỉ coi đó là thủ tục bắt buộc, sẽ có lợi thế cạnh tranh rõ rệt.
