Trách nhiệm bắt đầu từ những lựa chọn thường ngày
Giáo dục trách nhiệm là giúp trẻ nhận ra điều đúng, tự lựa chọn cách hành động và quan tâm đến ảnh hưởng của việc mình làm với người khác. Nền tảng ấy không nhất thiết đến từ bài giảng dài; nhiều khi, nó hình thành trong một quyết định nhỏ ở trường hay một việc nhà trẻ chủ động nhận làm. Mới đây, câu chuyện một học sinh lớp 6 ở Sơn La trả lại tiền nhặt được và đoạn video một cậu bé 9 tuổi tự chuẩn bị bữa sáng đã được chia sẻ rộng rãi, khơi gợi sự chú ý của nhiều người. Hai việc khác nhau nhưng cùng nhắc cha mẹ rằng phẩm chất không chỉ được dạy bằng lời. Trẻ cần cơ hội thực hành, còn người lớn cần nhận ra và ghi nhận nỗ lực phù hợp với lứa tuổi.
Trung thực không phụ thuộc vào giá trị món đồ
Đỗ Gia Bảo, học sinh lớp 6A6 Trường THCS Chiềng Sinh ở Sơn La, nhặt được 10.000 đồng rồi chủ động giao cho giáo viên chủ nhiệm để tìm người đánh mất. Số tiền có thể nhỏ, nhưng lựa chọn của em thì không tầm thường: em xem tài sản không thuộc về mình là thứ cần được trả lại, thay vì giữ lấy vì không ai biết. Câu chuyện được nhà trường tuyên dương và nhận gần 25 nghìn lượt thích trên mạng xã hội. Giá trị của việc khen ngợi không nằm ở tấm poster hay sự chú ý trực tuyến, mà ở ví dụ cụ thể nó trao cho học sinh khác. Muốn dạy trẻ trung thực, người lớn nên nói rõ vì sao hành động ấy đúng, đồng thời ghi nhận sự tự giác chứ không chỉ đợi những việc lớn mới khen. Lời khen nên củng cố hiểu biết về điều đúng, không biến trung thực thành cách tìm phần thưởng.
Tự lập cũng có thể là một cách quan tâm
Trong một đoạn video, cậu bé 9 tuổi thức dậy sớm, vào bếp chiên cơm nguội ăn trước khi đi học và nhẹ nhàng bảo mẹ ngủ thêm, đừng dậy sớm vì mình. Cử chỉ ấy vừa cho thấy sự chủ động trong sinh hoạt, vừa thể hiện tình cảm với mẹ. Theo lời kể của mẹ, em đã biết nấu ăn và chủ động phụ việc nhà từ năm 7 tuổi; thấy mẹ vất vả, em còn xoa bóp cho mẹ sau khi học buổi tối. Đoạn clip nhận hơn 2 triệu lượt xem sau khi được đăng trên mạng xã hội. Tuy vậy, bài học không phải cha mẹ nên đặt gánh nặng chăm sóc gia đình lên vai trẻ. Rèn tính tự lập cần bắt đầu bằng việc an toàn, vừa sức và phù hợp độ tuổi, như tự chuẩn bị món ăn đơn giản khi đã được hướng dẫn. Sự tự chủ sẽ bền hơn khi trẻ hiểu mình đang học chăm sóc bản thân, đồng thời biết quan tâm người thân.
Ghi nhận và trao cơ hội thay cho nhắc nhở liên tục
Muốn dạy trẻ trách nhiệm, cha mẹ nên kết hợp hai điều: ghi nhận hành vi tích cực và tạo cơ hội để trẻ tự làm việc. Mẹ của cậu bé cho biết chị luôn để con tự làm trong khả năng, dựa theo hoàn cảnh gia đình. Cách ấy không có nghĩa là mặc kệ trẻ; người lớn vẫn cần hướng dẫn ban đầu, đặt giới hạn an toàn và ở bên khi trẻ cần giúp đỡ. Khi con trả lại món đồ nhặt được, hãy nói cụ thể điều gì đáng quý trong lựa chọn ấy. Khi con chuẩn bị bữa sáng hoặc phụ việc nhà, hãy ghi nhận sự cố gắng thay vì chỉ sửa lỗi. Những kỹ năng sống cho trẻ như trung thực, tự chăm sóc và chia sẻ trách nhiệm sẽ khó thành thói quen nếu chỉ xuất hiện trong lời nhắc. Gia đình có thể bắt đầu từ việc nhỏ, giao nhiệm vụ đều đặn và tăng dần độ tự chủ khi trẻ đã sẵn sàng.
Hai câu chuyện không chứng minh rằng một lời khen hay một việc nhà sẽ lập tức tạo nên tính cách; chúng cho thấy trẻ học bằng những lựa chọn có thật, lặp lại trong đời sống. Tờ tiền được trao lại và bữa sáng tự chuẩn bị đều là điểm khởi đầu đáng quý. Khi cha mẹ làm rõ ý nghĩa của hành vi, ghi nhận nỗ lực và trao cơ hội phù hợp, trẻ có thể dần biến điều đúng thành thói quen. Đó là cách nuôi dưỡng sự trung thực và tự chủ mà không cần biến mỗi ngày thành một bài giảng.
