Trách nhiệm là gì khi nhìn từ một đứa trẻ 7 tuổi?
Trách nhiệm với trẻ em là quá trình trẻ nhận ra việc mình làm có ảnh hưởng đến người khác và môi trường xung quanh, rồi sẵn sàng duy trì những hành động hữu ích ấy bằng các cam kết nhỏ nhưng lặp lại trong đời sống hằng ngày, thay vì chỉ làm theo mệnh lệnh hay đối phó với điểm số và phần thưởng. Khi bàn đến dạy trẻ trách nhiệm, nhiều phụ huynh vẫn tin rằng nói thật nhiều, lập nội quy chặt chẽ là đủ. Nhưng ý thức trách nhiệm không sinh ra từ lời nhắc; nó nảy mầm khi trẻ cảm thấy mình cần thiết, “làm được việc” và được tin tưởng giao phó. Nhà tâm lý Nguyễn Viết Hiển nhấn mạnh: biết điều đúng không đồng nghĩa luôn làm điều đúng. Vậy nên, nếu người lớn chỉ chăm chăm quản lý, chấm lỗi mà không tạo sân cho trẻ được làm thật, sai thật và sửa thật, trách nhiệm sẽ mãi là khái niệm lý thuyết trống rỗng trong đầu trẻ.
Nhật và những hạt trách nhiệm gieo từ lần trồng cây đầu tiên
Câu chuyện của Nhật cho thấy phát triển tính cách trẻ không cần giáo trình dày cộp, mà cần những trải nghiệm đều đặn. Năm 7 tuổi, lần đầu cậu bé thấp nhỏ này theo mẹ đi trồng cây, loay hoay với chiếc cuốc gần cao gấp đôi người và đôi tay sợ bẩn của mình. Từ bé, mẹ Nhật chọn dạy con bằng trải nghiệm: đưa con đi, để con nhìn, chạm, làm cùng và lớn lên. Bảy năm trôi qua, từ cậu bé sợ bùn đất, Nhật nay 14 tuổi và “thích chơi với các bạn ốc” trong những khu rừng, bãi đước nơi em tham gia các hoạt động cộng đồng, bảo tồn môi trường. Đây là minh chứng sống động rằng dạy trẻ trách nhiệm phải bắt đầu từ những hành động cụ thể: một cây xanh, một con đường, một túi rác nhặt lên – chứ không phải từ bài giảng “hãy có ý thức” đầy trừu tượng.
Cam kết dài hạn nảy mầm từ những hoạt động cộng đồng trẻ em
Điều đáng nói trong hành trình của Nhật không phải một chuyến đi lẻ loi, mà là cam kết dài hạn trẻ em được nuôi bằng sự lặp lại. Những chuyến đi cứ thế nối tiếp: có khi là trồng cây, làm đường; có khi là những khóa học về bảo tồn động vật hoang dã, bảo tồn rùa biển; cũng có lúc hai mẹ con nhặt rác, dọn vệ sinh trong rừng. Mùa hè, Nhật luân phiên tham gia các chương trình bảo tồn tại các vườn quốc gia; có đợt, em dành trọn một tuần ở khu bảo tồn rùa biển Núi Chúa, ban ngày nhặt rác, trồng cây, ban đêm canh rùa lên bờ đẻ trứng và bảo vệ ổ đến khi rùa con chào đời. Một việc nhỏ, khi được tiếp nối, sẽ không còn nhỏ nữa. Chính chuỗi hoạt động cộng đồng trẻ em như vậy giúp trẻ học giúp đỡ người khác và hiểu sâu giá trị của sự cho đi, thay vì coi “tình nguyện” là phong trào mang tính phong trào.
Khi trẻ thấy mình “có ích”: từ cõng bạn 10 năm đến tự quản bản thân
Trách nhiệm dài hạn không thuộc về những khẩu hiệu hoành tráng mà thuộc về những lựa chọn bền bỉ. Bằng đôi chân của mình, Ngô Văn Hiếu đã cõng bạn là Nguyễn Tất Minh đến trường suốt 10 năm, giúp Minh hoàn thành trung học phổ thông và trở thành sinh viên, rồi tốt nghiệp xuất sắc ngành Khoa học máy tính vào năm 2024. Khi Hiếu được nhận vào chương trình bác sĩ nội trú, câu chuyện ấy khiến nhiều người xúc động không chỉ vì tình bạn, mà vì một cam kết dài hạn trẻ em hiếm khi được người lớn tin là có thể. Trong câu chuyện này, điều đáng chú ý không phải “vai trò” do người lớn giao, mà là việc Hiếu tự nhận ra bạn cần mình và chủ động hành động. Đó là lúc trách nhiệm bước từ ngoài vào trong. Như một trích dẫn đáng nhớ: “Nếu muốn người trẻ theo đuổi những điều có ý nghĩa, trước hết phải giúp họ nhận ra mình là người có ích”.
Cha mẹ: hãy bớt hỏi điểm số, thêm cơ hội cho con làm việc thật
Trong đời sống hiện nay, khi trẻ dễ sa vào game, hội nhóm và nhu cầu được công nhận, việc dạy trẻ trách nhiệm càng không thể dừng ở điểm số. Nhiều phụ huynh vì mưu sinh nên chỉ kiểm tra thứ nhìn thấy: điểm, chuyên cần, kỷ luật; miễn chưa tụt hạng, chưa vi phạm là “ổn”. Nhưng điểm chỉ cho biết trẻ trả lời đúng bao nhiêu câu, không cho biết trẻ có thấy mình cần thiết, có biết hợp tác, chịu trách nhiệm hay sẽ chọn gì khi không có người lớn giám sát. Thay vì mỗi ngày hỏi “Hôm nay được mấy điểm?”, cha mẹ có thể hỏi “Hôm nay con giải quyết vấn đề gì? Con giúp ai?”. Dạy trẻ trách nhiệm nghĩa là chuyển từ tư duy “quản con” sang “trao dần quyền tự quản”, để trẻ được tham gia việc nhà, hỗ trợ bạn bè, tham gia dự án cộng đồng – nơi mỗi quyết định cụ thể đều kéo theo kết quả cụ thể mà chính trẻ phải đối diện và sửa sai.
