Tiện ích số không thể thay thế cảm giác an toàn
Sức khỏe tâm thần trong môi trường số là trạng thái được bảo vệ, tôn trọng và có thể tìm kiếm hỗ trợ khi những tương tác trực tuyến ảnh hưởng đến cảm xúc, quan hệ và khả năng phát triển của mỗi người. Đây không chỉ là câu chuyện điều trị bệnh, mà còn là quyền được sống an toàn và được lắng nghe. Ngày 30/10 tại Hà Nội, Học viện Phụ nữ Việt Nam phối hợp với Hội Tâm lý Trị liệu Việt Nam và Doanh nghiệp xã hội Tâm Nhung tổ chức hội thảo khoa học quốc tế về sức khỏe tâm thần của phụ nữ, trẻ em trong thế giới số và nguy cơ khủng hoảng tâm lý. Sự kiện phản ánh một thực tế: Internet và mạng xã hội mở rộng cơ hội học tập, làm việc, sáng tạo, tiếp cận tri thức và kết nối cộng đồng, nhưng cũng đưa áp lực vào đời sống hằng ngày. Bạo lực, bắt nạt, quấy rối trực tuyến, xâm phạm riêng tư, so sánh ngoại hình hay thành tích và thông tin độc hại có thể để lại tổn thương dai dẳng. Bởi vậy, nói về rủi ro môi trường số không nên dừng ở thời lượng màn hình; điều cần hỏi là người dùng có cảm thấy an toàn, được tôn trọng và có nơi để lên tiếng hay không.
Nguy cơ thường bắt đầu bằng những dấu hiệu kín đáo
Với trẻ em và thanh thiếu niên, dấu hiệu đáng lưu ý có thể không phải là bỏ bạn bè hay lập tức sa sút ở trường. Đó có thể là thường xuyên ở trên mạng lâu hơn dự định, không tự giảm được thời gian sử dụng hoặc giữ kín hoạt động trực tuyến. Khảo sát 624 học sinh THPT tại Hà Nội của TS Nguyễn Thị Hồng Hạnh ghi nhận 21,8% vượt ngưỡng sàng lọc về mức sử dụng Internet có vấn đề. Con số này là lời cảnh báo cần quan sát và trò chuyện, không phải căn cứ để tự chẩn đoán từng em. Ở nhóm nữ sinh viên, nghiên cứu trên 192 người của TS Nguyễn Thị Phương ghi nhận 21,9% có nguy cơ nghiện mạng xã hội; gần một phần ba dành hơn 6 giờ mỗi ngày cho nền tảng. Khi người trẻ khó gọi tên nỗi buồn, thế giới ảo có thể trở thành nơi khỏa lấp, nhưng lệ thuộc vào kết nối ấy cũng có thể khiến họ thu mình ngoài đời. Gia đình và nhà trường nên hỏi han không phán xét, đồng thời để ý thay đổi về giấc ngủ, cảm xúc, quan hệ và khả năng tự kiểm soát.
Phụ nữ chịu áp lực số chồng lên gánh nặng giới
Không phải mọi tổn thương đều hiện ra như một cuộc khủng hoảng dễ nhận biết. Một phụ nữ vẫn có thể đi làm, chăm sóc gia đình và hoàn thành trách nhiệm thường ngày trong khi chịu áp lực tâm lý kéo dài. Gánh nặng giới, lao động, chăm sóc gia đình, bạo lực và điều kiện kinh tế - xã hội khiến rủi ro trực tuyến không tồn tại tách biệt khỏi những bất bình đẳng vốn có. Điều đó hiện rõ với lao động nữ làm việc qua nền tảng số như giao hàng hay giúp việc theo giờ: họ có thể chịu giám sát và xếp hạng bằng thuật toán, lo tài khoản bị khóa mà không rõ lý do, thu nhập bấp bênh, quấy rối qua tin nhắn và thiếu thời gian hồi phục khi vừa làm vừa chăm con. Trong khi đó, khảo sát 221 phụ nữ trưởng thành của ThS Hồ Hoàng Phương và cộng sự cho thấy 76% chưa từng sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần. Khoảng cách tiếp cận này nhắc rằng lời khuyên “tự cân bằng” là không đủ; cần dịch vụ dễ tiếp cận, đáng tin cậy và phù hợp với hoàn cảnh thực tế.
Phòng ngừa, phát hiện sớm và dựng điểm tựa an toàn
Cách tiếp cận hiệu quả phải chuyển từ chờ khủng hoảng rồi mới điều trị sang phòng ngừa và hỗ trợ sớm. Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/09/2025 đặt người dân ở vị trí trung tâm, đồng thời nhấn mạnh quan tâm đến trẻ em, nhóm yếu thế và bình đẳng giới. Gia đình, trường học và cộng đồng cần phối hợp nhận diện nguy cơ bằng bằng chứng khoa học, tạo không gian để trẻ và phụ nữ chia sẻ mà không sợ bị trách móc, rồi kết nối với chuyên gia khi cần. AI và sức khỏe tâm lý có thể gắn với truyền thông, hỗ trợ ban đầu và kết nối dịch vụ, nhưng công nghệ không nên thay thế đánh giá chuyên môn. Mọi ứng dụng cần an toàn, có cơ sở khoa học và chịu sự giám sát của người có chuyên môn. Song song, cần nâng kỹ năng số, phòng ngừa xâm hại trực tuyến, bảo vệ quyền riêng tư và bảo đảm các kênh trợ giúp kín đáo, đáng tin cậy. Tại hội thảo, bà Nguyễn Thị Thu Hiền đề nghị tổng hợp kết quả để xây dựng kiến nghị chính sách, đồng thời đề xuất mô hình hỗ trợ tiếp tục thử nghiệm và đánh giá.
Kết luận: mạng xã hội và AI không mặc nhiên gây hại, nhưng cũng không thể xem sức khỏe tâm thần là trách nhiệm riêng của người dùng. Một lá chắn thực chất phải kết hợp môi trường trực tuyến an toàn, sự lắng nghe hằng ngày, phát hiện sớm và dịch vụ chuyên môn có thể tiếp cận. Khi phụ nữ và trẻ em được tin tưởng, tôn trọng và hỗ trợ kịp thời, cơ hội của thế giới số mới có thể đi cùng sự an toàn.
