AI không chỉ là công cụ, mà là đôi mắt thứ hai
AI hỗ trợ người khiếm thị là tập hợp các công nghệ như trình đọc màn hình, ứng dụng nhận diện vật cản và kính thông minh AI, dùng camera, âm thanh cùng thuật toán phân tích hình ảnh để mô tả môi trường xung quanh theo thời gian thực, giúp người không nhìn thấy vẫn có thể đọc, di chuyển, giao tiếp và làm việc gần như độc lập với sự trợ giúp tối thiểu từ người khác. Điểm mấu chốt: những công nghệ này không nên được xem như “tiện ích phụ”, mà như một đôi mắt kỹ thuật số. Với cộng đồng người khiếm thị, các ứng dụng AI, trình đọc màn hình hay smartphone đã trở thành “đôi mắt” giúp họ tiếp cận thế giới, sống độc lập và mở ra nhiều cơ hội mới. Nói cách khác, ai bỏ qua nhu cầu tiếp cận công nghệ của họ, là đang tước đi một phần quyền được nhìn thế giới theo cách riêng.
Từ TalkBack đến Zalo: chiếc điện thoại thành vật bất ly thân
Câu chuyện của Việt Tiến cho thấy tiếp cận công nghệ không còn là đặc quyền, mà là điều kiện để người khiếm thị tồn tại trong xã hội số. Với Tiến, vật bất ly thân không phải gậy trắng hay chó dẫn đường, mà là smartphone và máy tính: liên lạc, cập nhật tin tức, học tập cho đến xử lý công việc đều nằm gọn trong hai thiết bị. Các ứng dụng trình đọc màn hình như TalkBack trên Android và VoiceOver trên iPhone giúp máy đọc tên ứng dụng, tin nhắn, nút bấm, biến giao diện vốn vô hình với người mù thành âm thanh có thể thao tác. Nhờ đó, Tiến dùng Zalo, Facebook, ứng dụng ngân hàng, gọi xe, Tìm Buýt, BusMap để đi học, mua sắm, thanh toán, di chuyển. Nếu một nền tảng phổ biến như Zalo không thân thiện với trình đọc màn hình, người khiếm thị ngay lập tức bị đẩy ra ngoài vòng giao tiếp xã hội.
Công nghệ nhận diện vật cản: từ Kenya đến những đôi mắt trên đường
Trong không gian vật lý, công nghệ nhận diện vật cản đang trở thành lớp an toàn bổ sung cho gậy dò đường truyền thống. Tại Kenya, ứng dụng AI Sightra dùng camera trên điện thoại để nhận diện xe cộ, cây cối và các chướng ngại vật phía trước, sau đó mô tả bằng âm thanh qua tai nghe theo thời gian thực, kết hợp định vị GPS để hỗ trợ người dùng. Nhờ đó, người khiếm thị nhận biết nguy cơ từ xa, di chuyển chủ động hơn thay vì chỉ phản ứng khi gậy chạm vào vật cản. Cùng tinh thần đó, ứng dụng ScribeMe cho phép người dùng dùng camera điện thoại hoặc kính thông minh AI để hỏi về bất kỳ điều gì xung quanh khi đi trên đường hay tìm đồ ở nhà, và AI sẽ trả lời. Thay vì phụ thuộc vào người đi kèm, người khiếm thị có thể “nhìn” qua âm thanh, tự đọc không gian xung quanh bằng những mô tả chi tiết.
Kính thông minh AI và đôi mắt cho việc học, việc làm
Khi camera được đưa lên kính thông minh AI, trải nghiệm “đôi mắt số” càng tự nhiên: người dùng chỉ cần hướng mặt về phía cần quan sát, hệ thống sẽ phân tích và mô tả. Trường hợp của Mark Morad cho thấy vai trò hai chiều của công nghệ: dù mất đi thị lực vì bệnh hiếm gặp, anh đã tự học lập trình với sự hỗ trợ của AI để tạo ra công cụ ScribeMe cho chính mình. Ứng dụng này hỗ trợ 20 ngôn ngữ và tiếp cận người dùng tại 140 quốc gia, phiên bản tiêu chuẩn đang cho dùng miễn phí. Ở khía cạnh cơ hội, Việt Tiến dùng các công cụ đọc màn hình và AI để nghĩ tới những công việc văn phòng, chăm sóc khách hàng hay sáng tạo nội dung số. Đây là bước dịch chuyển quan trọng: AI hỗ trợ người khiếm thị không chỉ để họ “xoay xở cho qua ngày”, mà để họ tham gia vào thị trường lao động số trên vị thế người đóng góp.
Bao trùm hay bỏ lại phía sau: lựa chọn của nhà làm sản phẩm
Việt Nam có khoảng 2 triệu người mù và thị lực kém; mỗi nút bấm không gắn nhãn, mỗi thông báo không đọc được đều là một cánh cửa bị khóa. Trường hợp Zalo trên iPhone minh họa rõ: khi ứng dụng không đọc nội dung tin nhắn trong cuộc trò chuyện, người khiếm thị gần như bị mù thông tin; khi đội ngũ cải thiện khả năng tích hợp với VoiceOver, gắn nhãn nút chức năng rõ ràng, rào cản lớn nhất lập tức được tháo gỡ. Việt Tiến mong công nghệ được thiết kế theo hướng bao trùm, coi người khuyết tật là một nhóm người dùng bình đẳng ngay từ đầu. Anh nói: “Vai trò cốt lõi của công nghệ không chỉ là hỗ trợ kỹ thuật, mà là tạo ra sự công bằng trong cơ hội tiếp cận thông tin, giáo dục và việc làm cho những người yếu thế”. Nếu sản phẩm số tiếp tục bỏ qua người khiếm thị, mọi tiến bộ của AI hỗ trợ người khiếm thị sẽ chỉ là lời hứa trên giấy. Lựa chọn nằm trong tay các nhà phát triển: hoặc mở cửa, hoặc chấp nhận bỏ lại hàng triệu người phía sau.
