Bốn học sinh, bốn tấm huy chương
Olympic Vật lý quốc tế Al-Fergani là cuộc thi học thuật mang tên nhà khoa học Ahmad al-Fergani, nhằm khuyến khích học sinh yêu thích vật lý, phát triển năng lực nghiên cứu và tăng cường giao lưu quốc tế. Tại kỳ thi năm 2026, cả bốn học sinh Việt Nam đều giành huy chương: một Vàng, hai Bạc và một Đồng, đưa đoàn xếp thứ tư, sau Nga, Trung Quốc và chủ nhà Uzbekistan. Đây là kết quả trọn vẹn đáng chú ý, nhưng điều đáng bàn không chỉ là màu huy chương: cả đội đều chuyển được quá trình học tập, ôn luyện thành thành tích trong một sân chơi quốc tế. Kỳ thi diễn ra tại Samarkand từ ngày 10 đến 17/10, với 107 thí sinh đến từ 15 quốc gia và vùng lãnh thổ. Trong bối cảnh cạnh tranh ấy, kết quả huy chương Việt Nam 2026 cho thấy sức mạnh của một đội tuyển được chọn lọc kỹ lưỡng, chứ không phải bằng chứng đủ để kết luận về chất lượng đồng đều của toàn bộ hệ thống.
Thành tích đến từ một quá trình tuyển chọn và tập huấn
Đội tuyển gồm bốn học sinh lớp 11 trong năm học 2025–2026, được lựa chọn dựa trên kết quả kỳ thi chọn đội tuyển Olympic Vật lý quốc tế của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Trường Đại học Sư phạm Hà Nội được giao chủ trì tập huấn và tổ chức đoàn. Huy chương Vàng thuộc về Lê Bá Tuấn Việt; hai huy chương Bạc thuộc về Trương Bá Chí Thành và Tăng Hạo Nhiên; Lê Hồng Nhân giành huy chương Đồng. Các em đến từ ba trường chuyên, trong đó hai học sinh học tại Trường THPT chuyên Khoa học Tự nhiên, một tại Trường THPT chuyên Quốc Học Huế và một tại Trường THPT chuyên Lam Sơn. Những dữ kiện này cho thấy kết quả không tự xuất hiện trong ngày thi: phía sau là tuyển chọn, hướng dẫn chuyên môn và luyện tập. Tuy vậy, thành công của một nhóm nhỏ không nên được dùng để khẳng định rằng mọi trường đều có điều kiện đào tạo như nhau.
Đề thi nhắc rằng học vật lý không chỉ là giải công thức
FIPhO có hai phần thi lý thuyết và thực nghiệm, mỗi phần kéo dài năm giờ trong một ngày. Phần lý thuyết gồm ba bài, tối đa 60 điểm; phần thực nghiệm tối đa 40 điểm. Thí sinh phải xử lý các chủ đề từ cơ học chất lưu, quang học đến kỹ thuật năng lượng và vật lý hấp dẫn, đồng thời lập mô hình, phân tích giả thiết và giải thích ý nghĩa kết quả. Ở phần thực nghiệm, các em thiết kế phép đo, xử lý dữ liệu bằng bảng và đồ thị, kiểm chứng dự đoán rồi đánh giá sai số. Cấu trúc ấy là lời nhắc hữu ích cho chiến lược giáo dục STEM Việt Nam: kiến thức nền rất cần, nhưng nên đi cùng cơ hội thực hành, phân tích dữ liệu và lập luận độc lập. Một lớp học chỉ luyện thao tác giải nhanh có thể chuẩn bị cho dạng bài quen thuộc; năng lực nghiên cứu đòi hỏi học sinh hiểu vì sao phép đo và mô hình dẫn đến kết luận.
Đừng biến huy chương thành thước đo duy nhất
Thành tích tại Olympic Vật lý quốc tế Al-Fergani xứng đáng được ghi nhận, nhưng bài học lâu dài nằm ở cách xây dựng năng lực chứ không chỉ ở bảng xếp hạng. Đề thi kết hợp lý thuyết với thực nghiệm, buộc thí sinh vận dụng kiến thức vào vấn đề khoa học và giải thích kết quả. Vì thế, điều đáng nhân rộng không phải là áp lực phải giành huy chương bằng mọi giá, mà là cách nuôi dưỡng tư duy đặt câu hỏi, kiểm chứng bằng dữ liệu và chấp nhận xem xét sai số. Các đội tuyển có thể là nơi phát triển năng lực chuyên sâu; giáo dục phổ thông rộng hơn vẫn cần bảo đảm học sinh được tiếp cận thực hành và khoa học ứng dụng. Bốn trên bốn học sinh đoạt huy chương là một kết quả rõ ràng. Nhưng nếu chỉ dừng ở niềm tự hào, cơ hội rút ra bài học cho dạy và học STEM sẽ bị bỏ lỡ.
