AI tạo thêm việc làm hay tước mất sinh kế?
Tranh cãi “AI và việc làm” là cuộc tranh luận về việc trí tuệ nhân tạo có tạo thêm cơ hội việc làm tương lai hay chủ yếu dẫn tới AI thay thế việc làm hiện tại, làm gia tăng sa thải và bất bình đẳng giữa người lao động và các tập đoàn công nghệ. Chỉ vài giờ trước khi Meta công bố báo cáo tài chính quý 6, Mark Zuckerberg khẳng định AI đang thúc đẩy tuyển dụng và tạo ra rất nhiều việc làm mới thông qua nhu cầu xây dựng hạ tầng khổng lồ cho các hệ thống AI. Ông nhấn mạnh rằng làn sóng mất việc làm hàng loạt vì AI “không diễn ra” như nỗi lo trước đây. Nhưng tuyên bố đó va chạm trực diện với thực tế: Meta vừa sa thải 8.000 nhân viên, tương đương 10% lực lượng lao động, trong chiến lược tái cấu trúc ưu tiên AI. Khi một CEO nói AI tạo việc làm ngay sau khi sa thải hàng nghìn người, vấn đề không còn là công nghệ, mà là sự tin cậy.
Việc làm mới từ AI: bê tông, dây điện và khoảng trống cho 8.000 người bị mất việc
Zuckerberg không sai khi nói AI tạo việc làm; sai ở chỗ ông cố gộp mọi loại việc làm đó vào cùng một câu chuyện tích cực. Meta đang vận hành hoặc xây dựng 32 trung tâm dữ liệu trên toàn cầu, với kế hoạch tăng gấp đôi năng lực tính toán lên 7 gigawatt trong năm nay và nâng tiếp lên 14 gigawatt vào năm 2027. "AI rõ ràng đang tạo ra công việc mới, từ những đợt đổ bê tông tại công trường ở Louisiana đến các trạm biến áp gigawatt". Những việc này cần công nhân xây dựng, thợ điện, kỹ sư làm mát và hạ tầng năng lượng – nghĩa là các việc làm hạ tầng nặng. Nhưng chính nguồn tiền cho cuộc đua hạ tầng AI này lại đến từ 8.000 người bị sa thải, những người nhận email mất việc khi trời còn chưa sáng. AI thay thế việc làm văn phòng, còn các “cơ hội mới” lại nằm ở công trường, không phải cho những người vừa bị cắt giảm.
Khi năng suất AI bị biến thành áp lực, không phải tự do
Nếu câu chuyện của Zuckerberg là về việc làm, thì câu chuyện của Andrew Bosworth lại là về tốc độ vắt kiệt sức lao động trong kỷ nguyên AI. Trong một buổi hỏi đáp nội bộ, CTO Meta nói thời gian mà nhân viên tiết kiệm được nhờ công cụ AI nên được dùng để tạo thêm sản phẩm, chứ không phải để xin thêm ngày nghỉ. Ông nhấn mạnh năng suất AI phải chuyển thành đầu ra lớn hơn và Meta đang phục vụ hàng tỷ người dùng nên “nếu có thêm một giờ, hãy dùng nó cho công việc”. Khi một nhân viên hỏi liệu năng suất tăng có thể đổi thành “Meta Days” – chính sách nghỉ thêm từng tồn tại – Bosworth phản ứng gay gắt, gọi đề xuất đó là “vô nghĩa” và yêu cầu đừng nhắc đến nữa. Đây là một tuyên ngôn thẳng thắn: năng suất AI không dùng để rút ngắn ngày làm việc, mà để tăng sản lượng cho công ty.
AI, việc làm tương lai và bài toán công bằng bị bỏ quên
Từ hai phát biểu của Zuckerberg và Bosworth, bức tranh về AI và việc làm hiện ra khá rõ: AI được dùng để tái cấu trúc, cắt giảm nhân sự, xây hạ tầng mới, rồi buộc người ở lại phải làm nhiều hơn thay vì hưởng lợi từ năng suất AI. Tác động của AI đến cách làm việc, chế độ đãi ngộ và chính sách nghỉ ngơi vẫn gây tranh cãi, nhưng có một câu hỏi mà phép tính màu hồng của Meta né tránh: ai trả giá cho chuyển đổi này? Câu trả lời đang nằm ở 8.000 nhân viên bị Mark Zuckerberg sa thải để nhường ngân sách cho hạ tầng AI, cùng với những người bị yêu cầu cho phép hệ thống tự động ghi thao tác bàn phím và màn hình để huấn luyện mô hình AI mà không được quyền từ chối. AI thay thế việc làm có thể là không tránh khỏi, nhưng nếu lợi ích năng suất không được chia sẻ – giảm giờ làm, tăng thời gian nghỉ, nâng điều kiện làm việc – thì đây không phải là tiến bộ, mà là một chế độ lao động khắt khe hơn được bọc trong ngôn ngữ công nghệ.
