Cú nhảy AI – bán dẫn và tham vọng vượt Thái Lan
Việt Nam có cơ hội vượt Thái Lan về quy mô thu nhập bình quân nếu chuyển từ mô hình dựa trên lao động giá rẻ sang tăng trưởng dựa trên AI, bán dẫn và ngành điện tử có giá trị gia tăng cao, đồng thời nâng chất lượng nguồn nhân lực để thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình và bước vào nhóm thu nhập cao bền vững. Theo Nikkei Asia, làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo đang thay đổi cấu trúc tăng trưởng Đông Nam Á, khi xuất khẩu bán dẫn và sản phẩm điện tử trở thành động lực mới cho khu vực. Đây là bối cảnh khiến nhận định Việt Nam có thể vượt Thái Lan về GNI bình quân đầu người từ sau năm 2037 không còn là viễn tưởng mà là kịch bản có điều kiện, đòi hỏi quyết sách chủ động thay vì trông chờ xu hướng thị trường.
Từ tăng trưởng vượt trội đến nền tảng công nghiệp – dân số
Điểm xuất phát của Việt Nam hiện không tệ: kinh tế đang tăng tốc mạnh hơn phần lớn ASEAN. Trong quý II/2026, Việt Nam ghi nhận tăng trưởng 8,39% so với cùng kỳ, đưa mức tăng nửa đầu năm lên 8,18%, trong khi Thái Lan mới có số liệu 2,8% ở quý I. Ngành sản xuất – xương sống xuất khẩu – tăng 10,23%, còn sản xuất công nghiệp tăng 10,8% trong nửa đầu năm. Đây là nền móng quan trọng cho bán dẫn Việt Nam và ngành điện tử Đông Nam Á, vì chuỗi cung ứng chip cần một hệ sinh thái công nghiệp rộng, không chỉ vài dự án lớn. Lực lượng lao động cũng đang cải thiện chất lượng: 29,7% người lao động có bằng cấp hoặc chứng chỉ trong nửa đầu năm nay. Với cơ cấu dân số còn trẻ hơn Thái Lan và nữ giới được giáo dục tốt hơn, Việt Nam sở hữu “cửa sổ nhân khẩu học” mà Bangkok đang dần đánh mất.
Việt Nam đặt cược vào bán dẫn và AI: lợi thế và rủi ro
Theo phân loại cập nhật tháng 7, Việt Nam và Philippines đã cùng bước vào nhóm quốc gia thu nhập trung bình cao. Đây là ngưỡng dễ rơi vào bẫy thu nhập trung bình nếu không có ngành mũi nhọn mới. Lựa chọn của Việt Nam là bán dẫn Việt Nam và AI. Làn sóng FDI trong ngành điện tử đang chuyển dịch, với các kế hoạch mở rộng cơ sở bán dẫn của nhiều tập đoàn quốc tế và sự tham gia của các tập đoàn trong nước vào thiết kế, sản xuất chip hậu kỳ lẫn tiền kỳ. Chính phủ đặt mục tiêu đào tạo 50.000 nhân lực bán dẫn vào năm 2030 và nâng cấp đào tạo tại các trường kỹ thuật chủ chốt. Đây là bước đi đúng, nhưng rủi ro lớn nằm ở chỗ nếu Việt Nam chỉ dừng ở lắp ráp, kiểm định, gia công, giá trị gia tăng sẽ mỏng và nguy cơ đi lại vết xe Thái Lan trong ngành ô tô – điện tử là có thật.
So với Thái Lan và Philippines: Việt Nam đang ở đâu trong cuộc đua khu vực?
Trong bức tranh ASEAN, nhà kinh tế trưởng Shan Saeed nhận xét Indonesia có lợi thế quy mô, Malaysia nổi bật về công nghệ và kết nối vốn, Thái Lan có chiều sâu công nghiệp, Philippines mạnh về dịch vụ và dân số, còn Việt Nam nổi lên về tốc độ sản xuất, nguồn nhân lực và sự hội tụ thu nhập. Philippines cũng đang cải tổ ngành chip, tham gia sáng kiến xây chuỗi cung ứng chip AI giữa các quốc gia thân thiện. Về phân loại thu nhập, Thái Lan gia nhập nhóm thu nhập trung bình cao sớm nhưng mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình do chậm phát triển công nghệ và già hóa dân số nhanh. Điều này tạo ra “cửa trống” mà Việt Nam có thể chen lên. Ước tính cho thấy, nếu duy trì tốc độ tăng trưởng trung bình 10 năm qua, GNI bình quân đầu người của Việt Nam có thể vượt Thái Lan sau 2037 và đạt nhóm thu nhập cao khoảng 2040.
Những bước đi chiến lược để biến tiềm năng thành thực tế
Việt Nam không chỉ tham gia mà còn đang góp phần định hình chu kỳ tăng trưởng tiếp theo của ASEAN. Nhưng để tham vọng vượt Thái Lan nhờ AI và tăng trưởng kinh tế dựa trên bán dẫn trở thành hiện thực, cần ba bước chiến lược. Thứ nhất, dứt khoát rời mô hình hút FDI bằng lao động rẻ, chuyển sang thu hút công đoạn có hàm lượng R&D cao, đồng thời nuôi dưỡng doanh nghiệp nội địa trong chuỗi cung ứng chip và điện tử. Thứ hai, ưu tiên ngân sách cho giáo dục STEM, tiếng Anh và kỹ năng số, bảo đảm mục tiêu 50.000 kỹ sư bán dẫn gắn với nhu cầu doanh nghiệp chứ không chỉ con số trên giấy. Thứ ba, cải thiện thể chế, bảo vệ sở hữu trí tuệ, giảm chi phí không chính thức để nhà đầu tư dài hạn yên tâm. Nếu không, Việt Nam sẽ chỉ là công xưởng tạm thời trong ngành điện tử Đông Nam Á, chứ không phải trung tâm công nghệ của khu vực.
