AI là trợ lý, không phải người thay thế giáo viên
AI tạo sinh trong giáo dục là công nghệ tạo nội dung mới từ yêu cầu của người dùng, có thể hỗ trợ giáo viên chuẩn bị bài học, thiết kế tài liệu và tổ chức hoạt động học tập, nhưng không thay thế phán đoán sư phạm của người dạy. Trong bối cảnh AI đang làm thay đổi cách dạy và học, trang bị kiến thức sử dụng công nghệ cho giáo viên không còn là lựa chọn phụ. Năm 2026, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam ấn hành cuốn sách “Trí tuệ nhân tạo tạo sinh trong dạy và học”, do GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học giáo dục Việt Nam, chủ biên cùng tập thể tác giả biên soạn. Giá trị của cuốn sách nằm ở cách kết nối nguyên tắc với việc làm cụ thể: AI trong giảng dạy chỉ có ích khi giáo viên biết đặt mục tiêu, kiểm tra đầu ra và điều chỉnh theo nhu cầu thực của lớp. Công nghệ có thể tăng tốc một phần công việc; trách nhiệm về nội dung và trải nghiệm học tập vẫn thuộc về người thầy.
Từ kế hoạch bài dạy đến học liệu và đánh giá
AI tạo sinh có thể hỗ trợ xây dựng kế hoạch bài dạy, thiết kế học liệu, tổ chức hoạt động học tập và kiểm tra, đánh giá học sinh. Điều đó có thể giúp giáo viên dành ít thời gian hơn cho những khâu lặp lại, đồng thời có thêm phương án để điều chỉnh nội dung theo trình độ và hứng thú của lớp. Cuốn sách gồm 5 phần chính và 4 phụ lục, trong đó có hướng dẫn ứng dụng cho 10 môn học và hoạt động giáo dục. Ví dụ, AI có thể hỗ trợ dịch thuật và chấm bài luận môn Tiếng Anh, tạo tư liệu đồ họa cho Lịch sử và Địa lí, hoặc khơi gợi cách phát triển ngôn từ trong Ngữ văn. Đây là những gợi ý hữu ích, nhưng không nên biến thành quy trình máy móc. Giáo viên cần lựa chọn công cụ và nhiệm vụ phù hợp mục tiêu bài học, rồi tự đánh giá xem sản phẩm có thực sự giúp học sinh hiểu sâu hơn hay không.
Tài liệu cũng hướng dẫn tạo bài trình chiếu, video bài giảng và học liệu đa phương tiện. Giáo viên có thể dùng sách để tự học, trao đổi chuyên môn hoặc tổ chức tập huấn trong trường.
Bốn nguyên tắc để AI có trách nhiệm
Ứng dụng AI có trách nhiệm không đồng nghĩa với việc tránh xa công nghệ; đó là sử dụng có kiểm soát và chịu trách nhiệm với kết quả. Trước khi đưa nội dung do AI tạo ra vào lớp, giáo viên cần kiểm tra độ chính xác, sửa lỗi và đối chiếu với chương trình học. Thứ hai, không nhập thông tin cá nhân hoặc dữ liệu nhận diện học sinh vào công cụ khi chưa có căn cứ và biện pháp bảo vệ phù hợp. Thứ ba, cần tôn trọng bản quyền, tránh đạo văn và minh bạch về việc AI đã hỗ trợ phần nào. Cuối cùng, phải giữ không gian cho học sinh tự suy nghĩ, viết và sáng tạo, thay vì để công cụ làm hộ nhiệm vụ cốt lõi. Những nguyên tắc này được cuốn sách nhấn mạnh cùng vai trò kiểm soát của giáo viên. Nếu giáo viên dùng AI mà không kiểm chứng, một câu trả lời trôi chảy vẫn có thể truyền đạt sai kiến thức; nếu giao hết việc cho máy, học sinh có thể mất cơ hội rèn năng lực.
Quy trình được giới thiệu trong sách—từ xác định nhiệm vụ, chuẩn bị thông tin, tương tác với công cụ đến đánh giá và điều chỉnh—đáng được xem như thói quen chuyên môn, không phải thủ tục hình thức. Một yêu cầu rõ ràng giúp AI tạo kết quả sát hơn, nhưng giáo viên vẫn phải rà soát nội dung trước khi sử dụng. Nhà trường cũng nên tạo điều kiện để đồng nghiệp chia sẻ cách làm, nhận diện rủi ro và thống nhất quy tắc bảo vệ dữ liệu. Như vậy, AI tạo sinh giáo dục có thể hỗ trợ công việc thường ngày mà không làm mờ trách nhiệm của người dạy.
Đưa hướng dẫn vào thực tiễn nhà trường
Cuốn sách cung cấp một điểm khởi đầu có cấu trúc, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào cách giáo viên thử nghiệm trong lớp và rút kinh nghiệm từ kết quả. Nên bắt đầu bằng một nhiệm vụ giới hạn—chẳng hạn phác thảo câu hỏi ôn tập hoặc đề xuất hoạt động—rồi kiểm tra độ phù hợp trước khi mở rộng sang bài giảng hay đánh giá. Khi thảo luận chuyên môn, giáo viên có thể cùng xem xét đầu ra, ghi lại lỗi thường gặp và thống nhất nội dung nào không được đưa lên công cụ. Cách làm từng bước này thiết thực hơn việc chạy theo mọi ứng dụng mới. Cuốn sách có thể phục vụ tự học, trao đổi chuyên môn và tập huấn trong nhà trường, nhưng không tài liệu nào thay thế được hiểu biết về học sinh và bối cảnh lớp học. Kết luận cần nhớ rất rõ: AI nên làm công cụ hỗ trợ năng lực nghề nghiệp, không phải người ra quyết định thay giáo viên.
