Không gian học tập cộng đồng số là gì và vì sao cần ngay lúc này?
Không gian học tập cộng đồng số là sự kết hợp giữa trung tâm học tập cộng đồng truyền thống với thư viện số cộng đồng và không gian học tập mở, nơi người dân có thể đọc sách, tra cứu tài liệu, trải nghiệm công nghệ số và tham gia các hoạt động học tập suốt đời ngay tại địa phương, thông qua cả hình thức trực tiếp lẫn trực tuyến. Mô hình này đang được các xã, phường dùng để cụ thể hóa chủ trương phát triển xã hội học tập, gắn văn hóa đọc với chuyển đổi số trong cộng đồng. Nhìn ở góc độ chính sách, đây không chỉ là chuyện thêm vài chiếc máy tính hay wifi miễn phí; đó là bước dịch chuyển tư duy, coi tri thức số và kỹ năng số là quyền tiếp cận cơ bản của mỗi người dân, từ thanh thiếu niên tới người cao tuổi, ở cả nông thôn lẫn đô thị.
Hoài Đức: Trung tâm học tập cộng đồng thành “hub” tri thức số của xã
Ở xã Hoài Đức, trung tâm học tập cộng đồng không còn là phòng học tạm bợ mà được đặt ngay trong Trung tâm Dịch vụ tổng hợp của xã, với hạng mục trọng tâm là “Thư viện số cộng đồng - Không gian học tập mở” rộng khoảng 170m² tại tầng 1 nhà thi đấu. Việc chọn vị trí trung tâm giúp người dân dễ đến, dễ ở lại lâu, dễ coi việc học là sinh hoạt thường ngày chứ không là hoạt động mang tính phong trào. Quan trọng hơn, không gian này được đầu tư đủ “gốc” và “số”: khu đọc sách, khu thiếu nhi, khu trải nghiệm công nghệ số, phòng tra cứu học liệu điện tử, khu nghiên cứu chuyên sâu, cùng hơn 7.000 đầu sách, tài liệu số, sách điện tử và sách nói. Hệ thống phần mềm mượn – trả sách và khả năng truy cập miễn phí trên thiết bị thông minh biến thư viện từ chỗ “giữ sách” thành nơi “luân chuyển tri thức” cho cả cộng đồng.
Điểm đáng chú ý là trung tâm này được ra mắt bằng một sự kiện có sự tham gia của lãnh đạo ngành giáo dục, chính quyền xã và đại diện các thôn, tổ dân phố. Điều đó cho thấy mô hình không chỉ là dự án kỹ thuật mà là cam kết chính trị về xây dựng xã hội học tập và thành phố học tập. Câu chuyện không dừng ở lễ khai trương: lãnh đạo xã phát động phong trào đọc sách, nhấn mạnh học tập suốt đời như giải pháp nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực và đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số. Đại diện các thôn cam kết tuyên truyền, hướng dẫn người dân khai thác thư viện số cộng đồng, đưa đọc sách và tiếp cận tri thức số thành hoạt động thường xuyên trong khu dân cư. Đặc biệt, yêu cầu tiếp tục bổ sung học liệu số, tăng cường hướng dẫn kỹ năng số, nhất là cho người cao tuổi, cho thấy mục tiêu không chỉ là “có thư viện” mà là “có người sử dụng thư viện một cách hiệu quả”.
Không gian văn hóa Hồ Chí Minh: Di sản bước vào đời sống số
Nếu Hoài Đức đặt trọng tâm vào sách và học liệu, thì các phường ở đô thị đang thí điểm một hướng tiếp cận khác: biến di sản văn hóa thành nội dung số để phục vụ học tập suốt đời. Tại một trung tâm cung ứng dịch vụ công ở phường Bình Thạnh, mô hình Không gian văn hóa Hồ Chí Minh trên môi trường số được giới thiệu như một “bảo tàng” không giới hạn không gian, thời gian. Toàn bộ không gian triển lãm 3D gồm 3 phòng, với 105 hình ảnh, tư liệu về cuộc đời, sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh, chủ đề “Bác Hồ với ngành văn hóa – thể thao” và các mô hình cải cách hành chính gắn với học tập và làm theo Bác. Thay vì pano, áp phích, người dân truy cập nội dung trên nền tảng trực tuyến bằng smartphone, máy tính bảng hay máy tính, từ tủ sách điện tử đến góc nghe – nhìn, bản đồ số “Hành trình theo dấu chân Người”.
Giá trị của không gian này không nằm ở kỹ xảo 3D mà ở cách nó thay đổi mối quan hệ giữa chính quyền và người dân. Bản tin điện tử của phường trở thành kênh thông tin chính thống với 8 chuyên mục, trong đó có mục riêng về Không gian văn hóa Hồ Chí Minh, giúp người dân tra cứu dễ dàng hoạt động của Đảng, chính quyền, MTTQ và các đoàn thể. Theo mô tả, cách làm này thể hiện tư duy chuyển từ “quản lý” sang “phục vụ và kiến tạo”, đặt người dân ở trung tâm dịch vụ công. Tại một phường khác, câu chuyện về Bác được kể bằng 17 đầu sách, 13 video, 44 podcast và 10 bộ flashcard trên nền tảng số, với hàng nghìn lượt truy cập. Người trẻ có thể nghe podcast về Bác ở bất cứ đâu, thay vì phải đến thư viện; di sản trở thành một phần của đời sống hàng ngày, đúng với “ngôn ngữ của thời đại số” mà bài viết mô tả.
Khi công nghệ số cộng đồng kết nối người học và thu hẹp khoảng cách tri thức
Điểm chung giữa trung tâm học tập cộng đồng ở Hoài Đức và các không gian văn hóa Hồ Chí Minh trên nền tảng số là chúng coi công nghệ số cộng đồng như một hạ tầng thiết yếu, chứ không phải “đồ chơi” trưng bày. Ở Hoài Đức, khu trải nghiệm công nghệ số, phòng tra cứu học liệu điện tử, hệ thống mượn – trả và truy cập học liệu trên thiết bị thông minh giúp người dân tiếp cận tri thức thuận tiện, hiệu quả hơn. Ở đô thị, triển lãm 3D, tủ sách điện tử, podcast và flashcard cho phép người dân học mọi lúc, mọi nơi, đồng thời được thụ hưởng dịch vụ công minh bạch, thuận tiện, nâng cao chất lượng cuộc sống. Những mô hình này đang góp một mảnh ghép cụ thể cho hạ tầng văn hóa số, hướng tới nền tảng số toàn dân phục vụ tiện ích văn hóa và lưu trữ, số hóa dữ liệu gắn với bảo tồn giá trị lịch sử.
Tuy nhiên, để các không gian học tập mở này thực sự trở thành “bình thông nhau” của tri thức, cần nhìn thẳng vào hai thách thức. Thứ nhất là duy trì và cập nhật học liệu số, tránh tình trạng thư viện số cộng đồng trở thành kho tài liệu cũ kỹ sau vài năm. Thứ hai là bài toán kỹ năng số: nếu người cao tuổi, phụ nữ nông thôn, lao động phổ thông không được hướng dẫn cụ thể, họ rất dễ đứng ngoài cuộc chơi số. Định hướng đã có: tiếp tục bổ sung học liệu, tăng cường tập huấn kỹ năng số, duy trì phong trào khuyến đọc, chia sẻ kinh nghiệm để nhân rộng mô hình. Câu hỏi còn lại là các địa phương có coi đây là nhiệm vụ thường xuyên, gắn với đánh giá kết quả phát triển văn hóa – giáo dục của mình hay không. Nếu câu trả lời là “có”, không gian học tập cộng đồng số sẽ trở thành nền tảng quan trọng để thu hẹp khoảng cách tri thức giữa các nhóm dân cư.
