Mật khẩu mặc định: “cửa ngõ” yếu nhất trong mọi ngôi nhà thông minh
Mật khẩu mặc định thiết bị trong hệ sinh thái nhà thông minh là những thông tin đăng nhập được nhà sản xuất cài sẵn cho camera, tivi, tủ lạnh, máy giặt và các thiết bị IoT khác, thường giống nhau trên hàng nghìn sản phẩm, dễ đoán, ít được thay đổi, khiến chúng trở thành điểm yếu bảo mật nghiêm trọng mà tin tặc có thể khai thác từ xa để xâm nhập mạng gia đình và kiểm soát thiết bị. Trong thực tế, hàng loạt thiết bị gia dụng kết nối Internet tại Việt Nam vẫn hoạt động với mật khẩu mặc định, không cập nhật phần mềm và đã hết thời hạn hỗ trợ bảo mật. Điều này biến camera, router, tivi thông minh thành “cửa ngõ” lý tưởng cho tấn công mạng nhà thông minh, từ theo dõi sinh hoạt, đánh cắp dữ liệu cá nhân cho tới chiếm quyền điều khiển toàn bộ hệ thống. Nếu bạn chưa từng đổi mật khẩu mặc định, ngôi nhà thông minh của bạn đang mở toang cửa cho kẻ xấu.
Bài học từ vụ tấn công 700 siêu thị: khi IoT gây hư hỏng và cháy nổ
Vụ tấn công mạng nhằm vào khoảng 700 siêu thị tại Pháp là minh chứng rõ ràng cho việc coi nhẹ bảo mật thiết bị kết nối Internet có thể dẫn đến hậu quả vật lý. Tin tặc đã xâm nhập các bộ điều khiển làm lạnh Danfoss AK‑SM, AK‑SC, Copeland XWeb và Dixell XWeb, kích hoạt chế độ rã đông đủ lâu để nhiệt độ trong tủ lạnh, tủ đông tăng tới khoảng 50°C, khiến thực phẩm hư hỏng trên diện rộng và một số cửa hàng ghi nhận sự cố cháy liên quan đến hệ thống điện. Điều đáng nói là những thiết bị này tồn tại lỗ hổng cho phép truy cập từ xa với quyền tương đương quản trị viên, trong khi nhiều siêu thị vẫn dùng phần mềm điều khiển lỗi thời và cho phép thiết bị kết nối trực tiếp Internet mà không có lớp bảo vệ cơ bản. Đây không còn là câu chuyện mất dữ liệu trừu tượng, mà là thực phẩm bị tiêu hủy, tài sản bị thiệt hại và hoạt động kinh doanh đình trệ trên diện rộng.
Từ siêu thị đến phòng khách: camera, tivi, tủ lạnh đều có thể bị chiếm quyền
Nếu hệ thống làm lạnh công nghiệp có thể bị tấn công, thì camera thông minh bảo mật kém, tivi, tủ lạnh, máy giặt trong nhà bạn cũng không ngoại lệ. Cơ quan chuyên trách an ninh mạng đã cảnh báo rằng thiết bị gia dụng dễ bị tấn công khi sử dụng mật khẩu mặc định, ít cập nhật phần mềm hoặc đã hết thời hạn hỗ trợ bảo mật nhưng vẫn tiếp tục hoạt động. Khi bị chiếm quyền, camera, router và thiết bị IoT có thể bị biến thành một phần của mạng máy tính ma để thực hiện tấn công mạng, đồng thời là bàn đạp xâm nhập điện thoại, máy tính dùng chung Wi‑Fi, theo dõi sinh hoạt hoặc đánh cắp dữ liệu cá nhân. Tại Việt Nam, lực lượng công an từng cảnh báo lỗ hổng trên camera Hikvision và thiết bị phát Wi‑Fi cho phép kẻ tấn công thực thi mã độc, chiếm quyền quản trị hoặc xâm nhập sâu hơn vào mạng nội bộ. Nói thẳng: nếu bạn lắp camera để bảo vệ nhà nhưng vẫn dùng mật khẩu mặc định, bạn đang bảo vệ kẻ tấn công tốt hơn chính mình.
Không chỉ trách nhiệm người dùng: vai trò của nhà sản xuất và quy chuẩn mới
Một phần vấn đề nằm ở cách nhà sản xuất thiết kế bảo mật. Một số bộ điều khiển Danfoss từng dùng mật khẩu thay đổi hằng ngày, nhưng được tạo dựa trên ngày tháng qua phần mềm công khai, cho phép kẻ tấn công phân tích mã và tự tính toán mật khẩu trên thiết bị chưa cập nhật. Tệ hơn, mật khẩu hằng ngày này giống nhau trên nhiều thiết bị cùng dòng, khiến một điểm yếu có thể bị khai thác trên hàng trăm, hàng nghìn hệ thống. Trước các sự cố, những lỗ hổng trong bộ điều khiển làm lạnh Danfoss đã được công bố từ tháng 10/2025, và cơ quan an ninh mạng Mỹ tiếp tục cảnh báo vào tháng 2/2026. Ở Việt Nam, Bộ Công an đã ban hành quy chuẩn an ninh mạng cơ bản cho camera giám sát sử dụng giao thức Internet, yêu cầu xác thực, quản lý lỗ hổng, bảo vệ dữ liệu và khôi phục thiết bị, nhằm hạn chế tình trạng dùng mật khẩu mặc định chung hoặc lưu thông tin chủ cũ sau khi chuyển nhượng. Đây là bước đi đúng, nhưng sẽ vô nghĩa nếu người dùng vẫn bỏ qua việc cập nhật và đổi mật khẩu.
5 bước phải làm ngay để bảo vệ thiết bị kết nối Internet trong nhà
- Đổi toàn bộ mật khẩu mặc định thiết bị ngay sau khi lắp đặt, dùng mật khẩu mạnh, riêng biệt cho từng tài khoản và bật xác thực hai yếu tố nếu có hỗ trợ.
- Cập nhật định kỳ phần mềm và firmware cho camera, tivi, tủ lạnh, router; thay thế thiết bị đã hết thời hạn hỗ trợ bảo mật vì khôi phục cài đặt gốc không thể sửa lỗ hổng chưa có bản vá.
- Tắt tính năng truy cập từ xa khi không cần thiết; nếu phải quản lý từ xa, dùng VPN và thiết lập danh sách địa chỉ IP được phép kết nối thay vì để thiết bị lộ trên Internet công khai.
- Tạo một mạng Wi‑Fi riêng cho thiết bị thông minh để hạn chế khả năng tin tặc di chuyển từ camera hoặc tivi sang máy tính, điện thoại và thiết bị lưu trữ dữ liệu quan trọng.
- Kiểm tra định kỳ lịch sử đăng nhập, danh sách tài khoản truy cập camera và thiết bị IoT; khi thấy thiết bị tự khởi động, đèn báo bất thường hoặc cài đặt bị thay đổi không rõ lý do, hãy ngắt Internet, đổi mật khẩu từ thiết bị an toàn và liên hệ nhà cung cấp để kiểm tra.
Người mua cũng nên ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, được cam kết cập nhật bảo mật trong thời gian cụ thể, thay vì chạy theo giá rẻ rồi dùng thiết bị hết hỗ trợ trong nhiều năm. Nhà thông minh chỉ thực sự thông minh khi bạn coi bảo mật là thói quen bắt buộc, không phải tùy chọn. Mỗi lần bạn để nguyên mật khẩu mặc định thiết bị, bạn đang trao thêm một chiếc chìa khóa cho kẻ tấn công.
