Giữ cơ hội đến lớp từ từng bản, từng điểm trường
Giáo dục vùng khó là việc bảo đảm trẻ em được tiếp cận học tập phù hợp với khoảng cách địa lý, điều kiện gia đình và đặc điểm cộng đồng, thay vì để nơi ở quyết định cơ hội đến trường. Tại các xã miền núi Thu Cúc và Xuân Đài, Phú Thọ đang triển khai phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ 3-5 tuổi bằng các giải pháp gắn với điều kiện địa phương. Cách làm này đúng hướng: vận động trẻ nhập học phải đi cùng duy trì sĩ số và nâng chất lượng chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục, nhất là với trẻ thuộc hộ nghèo, gia đình khó khăn và dân tộc thiểu số. Địa bàn rộng, dân cư phân tán, đường đến trường xa khiến việc đi học không thể chỉ trông vào lời kêu gọi. Mạng lưới điểm trường gần nơi ở và sự phối hợp sát với gia đình mới giúp cơ hội học tập trở nên khả thi trong đời sống hằng ngày.
Từ đầu năm học 2026-2027, Trường Mầm non Thu Cúc phối hợp chính quyền, khu dân cư, trưởng bản và phụ huynh rà soát trẻ trong độ tuổi; giáo viên đến từng nhà tìm hiểu hoàn cảnh, vận động trẻ chưa đi học hoặc có nguy cơ nghỉ học. Trường duy trì 5 điểm trường với 375 trẻ, đạt tỷ lệ huy động 100%; trong đó có 17 lớp dành cho trẻ 3-5 tuổi. Điểm trường ở bản Mỹ Á Mong cách trung tâm xã khoảng 16 km, với toàn bộ trẻ là người Mông, cho thấy vì sao duy trì cơ sở gần khu dân cư có ý nghĩa thiết thực: trẻ bớt phải đi xa để đến lớp.
Sắp xếp trường lớp không nên đồng nghĩa với kéo xa cánh cửa đến trường
Mạng lưới trường học cần được tính theo địa hình và nơi dân cư sinh sống, không chỉ theo số cơ sở sau sắp xếp. Ở Xuân Đài, số cơ sở giáo dục công lập giảm từ 8 xuống 3, tương đương giảm 62,5%; trường mầm non sau sáp nhập vẫn tổ chức một điểm chính, một phân hiệu và 5 điểm trường để phục vụ các khu dân cư phân tán. Quy mô tinh gọn có thể giúp tổ chức quản lý, nhưng nếu điểm học bị dồn xa, trẻ nhỏ và gia đình sẽ chịu phần bất tiện lớn nhất. Vì vậy, đánh giá hiệu quả sắp xếp phải đặt việc duy trì dạy học ổn định và khả năng tiếp cận của học sinh lên trước con số giảm đầu mối.
Thách thức không dừng ở bậc mầm non: điều kiện kinh tế, khoảng cách và rào cản ngôn ngữ cũng ảnh hưởng trực tiếp đến việc học của học sinh dân tộc thiểu số, đặc biệt ở những năm đầu tiểu học. Phú Thọ duy trì hệ thống trường phổ thông dân tộc nội trú và bán trú để hỗ trợ học sinh vùng khó, nhưng cơ sở tập trung không thể thay thế hoàn toàn các điểm học phù hợp với địa bàn. Sau sắp xếp, trường chủ động phân công nhiệm vụ, bố trí giáo viên phù hợp và ổn định nền nếp dạy học ngay từ đầu năm. Đây là phần việc cần được theo dõi lâu dài: tái tổ chức chỉ có ý nghĩa khi không làm giảm khả năng đi học thuận tiện và tiếp cận nguồn lực giáo dục.
Thiết bị mầm non phải đúng việc, đúng lứa tuổi
Cơ sở vật chất ở các trường mầm non vùng khó đã được cải thiện, song nhiều điểm trường miền núi vẫn thiếu đồng bộ về thiết bị, đồ dùng và đồ chơi. Đầu tư vì thế không nên chạy theo số lượng. Một món đồ chỉ có giá trị khi an toàn, phù hợp độ tuổi, đáp ứng nhu cầu của điểm trường và giáo viên có thể khai thác trong hoạt động chăm sóc, giáo dục. Qua tranh ảnh, mô hình, khối lắp ghép và dụng cụ vận động, trẻ có thể rèn quan sát, tư duy, sự khéo léo và kỹ năng hợp tác. Với nơi có nhiều trẻ dân tộc thiểu số, học liệu trực quan hỗ trợ phát triển tiếng Việt và tạo thêm cơ hội trải nghiệm. Thiết bị trường học cần được lựa chọn từ rà soát thực tế, ưu tiên thứ còn thiếu, đã cũ hoặc không đáp ứng yêu cầu, thay vì phân bổ đồng loạt.
Tại Thu Cúc, việc sửa chữa, cải tạo và nâng cấp phòng học ở điểm trường chính dự kiến được triển khai, bàn giao trong năm 2026. Nhà trường cũng đề xuất tiếp tục nâng cấp lớp học, nhà vệ sinh, sân chơi và công trình phụ trợ; bổ sung thiết bị phát triển vận động, đồ chơi ngoài trời và học liệu phát triển ngôn ngữ. Danh mục này phản ánh nhu cầu cụ thể hơn một gói trang bị giống nhau cho mọi điểm trường. Khi phân bổ gắn với điều kiện sử dụng, đầu tư vừa cải thiện môi trường học tập vừa giúp giáo viên tổ chức hoạt động có ích cho trẻ. Nếu thiếu khâu rà soát và theo dõi hiệu quả, thiết bị có thể hiện diện trên giấy nhưng chưa tạo thay đổi tương xứng trong lớp học.
Công bằng giáo dục là cam kết nhiều năm
Bảo đảm cơ hội học tập bình đẳng cho học sinh vùng dân tộc thiểu số và miền núi không thể hoàn tất bằng một đợt vận động hay một lần nâng cấp trường lớp. Ngành giáo dục xác định nâng chất lượng giáo dục ở các khu vực này là nhiệm vụ trọng tâm gắn với mục tiêu công bằng; khoảng cách, hoàn cảnh kinh tế và rào cản ngôn ngữ không được trở thành giới hạn đối với cơ hội học tập. Để đạt mục tiêu ấy, ngành giáo dục, chính quyền, gia đình và cộng đồng phải phối hợp chặt chẽ, từ nhận diện trẻ có nguy cơ nghỉ học đến bảo đảm trường lớp và học liệu phù hợp. Phú Thọ cũng dự kiến tiếp tục rà soát đối tượng thụ hưởng và kết nối dữ liệu để chính sách đến đúng người, đúng lúc.
Bài học từ Thu Cúc khá rõ: huy động trẻ đến lớp tạo cơ hội trước mắt, còn duy trì điểm trường, cải thiện điều kiện học tập và đầu tư thiết bị phù hợp mới giúp cơ hội ấy bền vững hơn. Các địa phương cần đánh giá việc sắp xếp trường bằng trải nghiệm thực tế của trẻ và gia đình, đồng thời công khai nhu cầu ưu tiên ở từng điểm trường. Với giáo dục mầm non, đây không phải khoản bổ sung bên lề mà là nền tảng để trẻ phát triển và sẵn sàng bước vào các cấp học sau. Phú Thọ nên tiếp tục gắn vận động trẻ 3-5 tuổi với đầu tư sát nhu cầu; chỉ khi cả hai việc được duy trì, cam kết công bằng giáo dục mới trở thành cơ hội đến lớp thực sự.
