Khám sức khỏe toàn dân: chương trình sàng lọc bệnh đang tăng tốc nhưng không đồng đều
Khám sức khỏe toàn dân là chương trình sàng lọc bệnh quy mô lớn do chính quyền thành phố triển khai, nhằm mời tất cả người dân tham gia kiểm tra sức khỏe định kỳ, phát hiện sớm nguy cơ bệnh tật và tạo lập hồ sơ sức khỏe điện tử phục vụ chăm sóc dự phòng lâu dài, qua đó hình thành bức tranh sức khỏe cộng đồng chính xác cho công tác quản lý và điều hành y tế. Theo Sở Y tế, chương trình khám sức khỏe toàn dân tại TP.HCM đang bước vào giai đoạn tăng tốc với số người được khám tăng gấp nhiều lần so với thời gian đầu. Nếu trước đây mỗi tuần chỉ khoảng 30.000–40.000 người được khám thì ba tuần gần đây đã đạt 300.000–400.000 lượt/tuần. Tính đến 15h ngày 11-8, đã có 2.175.943 người được khám sức khỏe, khám sàng lọc, tương đương 16,44% dân số thành phố. Những con số này cho thấy quyết tâm chính trị và sức huy động của hệ thống y tế, nhưng đồng thời phơi bày khoảng cách giữa các địa phương.
Khoảng cách 70% – dưới 5%: vấn đề không nằm ở bác sĩ hay máy móc
Điểm đáng bàn nhất trong sàng lọc bệnh TP.HCM hiện nay không phải là năng lực chuyên môn, mà là mức độ tổ chức và huy động tại cơ sở. Giám đốc Sở Y tế thẳng thắn thừa nhận có nơi tỷ lệ bao phủ khám sức khỏe gần 70%, trong khi vẫn còn địa phương dưới 5%. Khoảng cách này là tín hiệu cảnh báo: cùng một chương trình, cùng một nguồn lực ngành y, nhưng cách làm khác nhau dẫn tới kết quả khác nhau. Thành phố đã kết nối toàn bộ hệ thống bệnh viện với 168 trạm y tế, bảo đảm mỗi địa phương có cơ sở y tế đồng hành và đủ năng lực tổ chức khám sức khỏe. Nói cách khác, không phải nơi nào cũng ít bác sĩ hay thiếu máy xét nghiệm. Vấn đề nằm ở chỗ một số quận, phường vẫn coi khám sức khỏe toàn dân là việc riêng của ngành y, giao trạm y tế "tự lo" thay vì huy động cả hệ thống chính trị cùng tham gia. Khi chính quyền cơ sở không chủ động đi tới từng tổ dân phố, tiếp cận công nhân, học sinh, người cao tuổi, tỷ lệ tham gia thấp là kết quả tất yếu.
Hồ sơ sức khỏe điện tử: lợi ích lâu dài nhưng chưa được giải thích đủ rõ cho người dân
Một trụ cột quan trọng của chương trình khám sức khỏe toàn dân là xây dựng hồ sơ sức khỏe điện tử cho từng người dân. Kết quả khám được liên thông với hồ sơ sức khỏe điện tử, tạo nền tảng dữ liệu cho quản lý sức khỏe cộng đồng và chăm sóc dự phòng trong tương lai. Xét về mặt chính sách, đây là bước chuyển từ chữa bệnh sang giữ sức khỏe, nơi mỗi lần đo huyết áp, xét nghiệm đường huyết đều trở thành dữ liệu hữu ích. Nhưng ở nhiều nơi tỷ lệ khám dưới 5%, có thể thấy lợi ích này chưa được truyền đạt thuyết phục. Người dân bận rộn, công nhân làm ca, học sinh sinh viên đã khám sức khỏe ở trường hay nơi làm việc, nhưng kết quả chưa được cập nhật lên nền tảng quản lý sức khỏe cộng đồng theo hướng dẫn của Sở Y tế. Khi họ không thấy sự khác biệt giữa một lần khám rời rạc và một hồ sơ sức khỏe điện tử được cập nhật thường xuyên, động lực tham gia chương trình chung sẽ yếu. Đó là khoảng trống truyền thông mà cấp cơ sở cần chủ động lấp đầy, thay vì chỉ thông báo lịch khám.
Tổ chức ở cơ sở: "đi từng ngõ, gõ từng nhà" hay chờ dân tự đến?
Ở các địa phương đạt gần 70% bao phủ, mô hình chung là chính quyền không ngồi chờ người dân tới trạm y tế mà chủ động mang chương trình khám sức khỏe toàn dân đến gần họ. Sở Y tế đề nghị UBND 168 phường, xã, đặc khu thực hiện phương châm "đi từng ngõ, gõ từng nhà, rà từng đối tượng", xác định rõ ai đã khám, ai chưa khám, ai cần được tổ chức khám và cập nhật đầy đủ dữ liệu. Đồng thời, yêu cầu các khu chế xuất, khu công nghiệp đôn đốc doanh nghiệp khám sức khỏe định kỳ cho người lao động và cập nhật kết quả vào hệ thống. Ngược lại, ở những nơi tỷ lệ 4–5%, cách làm phổ biến vẫn là thông báo lịch, treo băng rôn, rồi chờ người dân tự sắp xếp thời gian. Trong bối cảnh đô thị lớn, nhịp sống nhanh, mô hình "trạm y tế thụ động" khó có thể đạt tỷ lệ cao. Khi thành phố đã cho phép khám không phụ thuộc địa giới hành chính tại các bệnh viện công lập để người dân có thể khám tại nơi thuận tiện, chính quyền cơ sở càng phải chủ động hướng dẫn, phân luồng, thay vì coi đó là việc riêng của bệnh viện.
Từ chiến dịch sang thói quen: kết luận cho khoảng cách 5% – 70%
Nhìn vào con số hơn 2,1 triệu người đã được khám sức khỏe, khám sàng lọc trên toàn thành phố, có thể nói chương trình đã đi được bước đầu quan trọng. Tốc độ tăng từ 30.000–40.000 lên 300.000–400.000 lượt khám mỗi tuần cho thấy khi hệ thống chính trị vào cuộc, độ bao phủ được mở rộng đáng kể. Nhưng khoảng cách giữa những nơi gần 70% và những nơi dưới 5% là lời nhắc nhở rằng chính sách tốt chưa đủ, cách thực thi tại cơ sở mới quyết định người dân có được hưởng lợi hay không. Nếu các quận, phường tiếp tục xem khám sức khỏe toàn dân là việc riêng của trạm y tế, thì chương trình sẽ dừng lại ở mức "chiến dịch" – rầm rộ một thời gian rồi lắng xuống. Ngược lại, nếu coi hồ sơ sức khỏe điện tử là tài sản chung của cộng đồng, gắn việc sàng lọc bệnh TP.HCM với đời sống thực của công nhân, học sinh, người cao tuổi, thì mỗi lần khám sẽ là một bước nhỏ giúp hình thành thói quen chăm sóc sức khỏe chủ động. Khoảng cách 5% – 70% vì thế không phải số phận, mà là lựa chọn về cách tổ chức và trách nhiệm với sức khỏe người dân.
