Điều trị cá nhân hóa: Không còn chỗ cho kê đơn “một cỡ cho tất cả”
Điều trị cá nhân hóa trong dược lâm sàng Việt Nam là cách tiếp cận dùng dữ liệu di truyền, đặc điểm bệnh lý và hoàn cảnh từng người bệnh để lựa chọn thuốc, liều dùng và cách theo dõi phù hợp, nhằm tối ưu hiệu quả điều trị và an toàn dùng thuốc, thay vì áp dụng một phác đồ giống nhau cho mọi bệnh nhân.
Nếu trước đây, kê đơn chủ yếu dựa trên “kinh nghiệm trung bình”, thì các nhà khoa học dược lâm sàng đang chứng minh: trung bình không bảo vệ được người bệnh có nguy cơ cao. Trong quá trình nghiên cứu, PGS-TS Nguyễn Thị Thu Phương nhận thấy cùng một loại thuốc, hiệu quả điều trị có thể khác nhau ở mỗi người. Có người đáp ứng tốt, có người dị ứng nặng. Câu hỏi “vì sao” không còn là chuyện tò mò khoa học, mà là vấn đề sống còn của an toàn dùng thuốc. Chính từ những khác biệt này, điều trị cá nhân hóa trở thành lựa chọn đạo đức hơn là xu hướng thời thượng.
Người giải mã đáp ứng thuốc và hành trình dược lâm sàng Việt Nam
Sau khi tốt nghiệp bác sĩ đa khoa tại Trường Đại học Y Dược Hải Phòng, PGS-TS Nguyễn Thị Thu Phương ở lại trường giảng dạy và tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu. Đây không phải là lựa chọn an nhàn: chị chọn dược lâm sàng – lĩnh vực vốn ít hào nhoáng nhưng quyết định cách thuốc được dùng trong đời sống thực. Điểm nổi bật xuyên suốt trong các nghiên cứu của chị là đưa các phương pháp hiện đại của dược lý lâm sàng vào giải quyết các vấn đề cụ thể của thực hành y khoa tại Việt Nam và khu vực châu Á.
Đến nay, chị là tác giả, đồng tác giả của hơn 100 công trình khoa học, trong đó có hơn 40 bài báo trên các tạp chí quốc tế. Đây không chỉ là những con số đẹp trong báo cáo thành tích; chúng cho thấy dược lâm sàng Việt Nam đã có tiếng nói trên bản đồ khoa học khu vực. Trong các lĩnh vực dược động học, dược lý lâm sàng định lượng và điều trị cá nhân hóa, chị nghiên cứu các mô hình giúp dự đoán nồng độ thuốc trong cơ thể, đánh giá những yếu tố ảnh hưởng và hỗ trợ lựa chọn liều dùng phù hợp. Nói cách khác, chị đang dịch ngôn ngữ phức tạp của thuốc thành quyết định cụ thể cho từng bệnh nhân.
Từ xét nghiệm gen đến ứng dụng đọc đơn thuốc: An toàn dùng thuốc là ưu tiên
Điểm khởi đầu của nhiều nghiên cứu không phải là phòng thí nghiệm, mà là những ca dị ứng thuốc ngoài đời. Khi sử dụng allopurinol – thuốc hạ acid uric trong điều trị gout – người mang biến thể gen HLA-B*58:01 có nguy cơ gặp phản ứng da nghiêm trọng cao hơn so với người không mang biến thể này. Xét nghiệm di truyền có thể giúp nhận diện nguy cơ trước khi điều trị, hỗ trợ bác sĩ cân nhắc lựa chọn thuốc phù hợp, hạn chế biến chứng cho người bệnh. Đây là ví dụ điển hình cho điều trị cá nhân hóa: không phải cấm thuốc, mà chọn đúng người, đúng liều.
Từ trăn trở đó, chị và các cộng sự đã nghiên cứu, phát triển bộ xét nghiệm giúp phát hiện các biến thể di truyền liên quan đến nguy cơ phản ứng có hại nghiêm trọng do thuốc. Nhóm dự kiến hoàn thành nghiên cứu vào giữa năm 2028 và chuyển giao kết quả cho các đơn vị sản xuất. Chị kỳ vọng bộ xét nghiệm sẽ góp phần chủ động nguồn cung trong nước, giảm chi phí và mở rộng khả năng tiếp cận xét nghiệm cho người bệnh. Song song, trước nguy cơ tương tác thuốc – nhất là khi người bệnh dùng nhiều đơn khác nhau – chị cùng cộng sự nghiên cứu ứng dụng nhận diện thông tin thuốc từ ảnh đơn thuốc để đưa ra cảnh báo. Người sử dụng có thể chụp và tải ảnh đơn thuốc lên ứng dụng; thông tin nhận diện và cảnh báo cần được bác sĩ, dược sĩ kiểm tra trước khi đưa ra quyết định.
Y học chính xác: Từ khẩu hiệu đến thực hành tại Việt Nam
Những nghiên cứu của PGS-TS Nguyễn Thị Thu Phương hướng tới phân tầng nguy cơ, dự báo đáp ứng điều trị và hỗ trợ bác sĩ lựa chọn phương án thích hợp cho từng người bệnh. Đây là định hướng phù hợp với xu thế y học chính xác, với mục tiêu nâng cao hiệu quả điều trị và hạn chế nguy cơ do thuốc. Nói cách khác, y học chính xác không còn là khẩu hiệu vay mượn từ hội nghị quốc tế; nó đang được hiện thực hóa bằng các công cụ cụ thể: mô hình dược động học, bộ xét nghiệm gen, ứng dụng cảnh báo tương tác.
Theo mô tả của các công trình này, "điều trị cá nhân hóa" không phải là dịch vụ xa xỉ dành cho một số ít, mà là cách tổ chức lại hệ thống để mỗi quyết định kê đơn đều có dữ liệu hỗ trợ. Hướng đi này phù hợp với bối cảnh Việt Nam: nguồn lực còn hạn chế, nhưng gánh nặng bệnh tật và đa bệnh lý ngày càng tăng. Khi một kết quả nghiên cứu chỉ được coi là có ý nghĩa nếu giúp bác sĩ đưa ra quyết định phù hợp và góp phần bảo đảm an toàn cho người bệnh, dược lâm sàng Việt Nam đang đặt ra một chuẩn mực mới cho tính thực chứng trong ngành y.
Kết luận: Tương lai điều trị cá nhân hóa phụ thuộc vào lựa chọn hôm nay
Năm 2026 là một dấu mốc đáng nhớ trong hành trình nghiên cứu của PGS-TS Nguyễn Thị Thu Phương khi chị được Quỹ Giải thưởng Tài năng nữ Việt Nam trao Giải thưởng Phụ nữ Việt Nam. Nhưng quan trọng hơn chiếc cúp là thông điệp: khoa học dược lâm sàng và y học chính xác đang được nhìn nhận như trụ cột của hệ thống y tế, chứ không chỉ là “phần phụ” sau kê đơn. Hướng đi này cho thấy Việt Nam hoàn toàn có thể làm chủ công nghệ mới, miễn là dám đặt câu hỏi khó về an toàn dùng thuốc và chấp nhận thay đổi thói quen kê đơn.
Từ bộ xét nghiệm gen đến ứng dụng đọc đơn thuốc, những nỗ lực này đặt người bệnh ở trung tâm, chứ không phải quy trình. Điều trị cá nhân hóa không phải là tương lai xa; nó đang được xây bằng các quyết định nghiên cứu, đầu tư và đào tạo ngay hôm nay. Câu hỏi còn lại là: hệ thống y tế, từ bệnh viện đến trường đại học, có đủ dũng khí để đi tiếp con đường mà các nhà khoa học dược lâm sàng đã mở hay không.
