Tôm – trụ cột kim ngạch và tín hiệu xoay trục của thủy sản Việt Nam
Xuất khẩu tôm là hoạt động đưa các sản phẩm tôm nuôi và chế biến ra thị trường quốc tế, tạo nguồn thu chủ lực trong kim ngạch xuất khẩu thủy sản, đồng thời phản ánh sức cạnh tranh của toàn ngành thông qua khả năng đáp ứng yêu cầu về chất lượng, nguồn gốc và phát triển bền vững. Tốm đang giữ vai trò không chỉ là mặt hàng dẫn dắt doanh thu, mà còn là thước đo cho năng lực tổ chức sản xuất, chuỗi cung ứng và chiến lược thị trường của thủy sản Việt Nam. Ở giai đoạn hiện nay, mọi nỗ lực tăng trưởng thủy sản đều gắn chặt với việc duy trì, mở rộng và tái cơ cấu xuất khẩu tôm theo từng khu vực, đặc biệt là thị trường châu Á. Điểm đáng nói là, tôm không chỉ mang lại giá trị lớn mà còn “định hình” hướng đi mới cho toàn ngành. Khi các thị trường truyền thống như Mỹ và EU chậm lại, tôm trở thành mũi nhọn để ngành tự tin dịch chuyển trọng tâm sang những thị trường còn dư địa tăng trưởng, nhất là Trung Quốc, Hồng Kông và ASEAN. Chính sự linh hoạt quanh trụ cột là tôm đang giúp tăng trưởng thủy sản Việt Nam tránh được cú sốc giảm tốc quá mạnh.
Tăng trưởng 11,8%: Động lực tích cực nhưng đà đang chậm lại
Theo số liệu ngành, kim ngạch xuất khẩu thủy sản lũy kế 8 tháng đạt 8 tỷ USD, tăng 11,8% so với cùng kỳ năm trước. Con số này cho thấy tăng trưởng thủy sản vẫn duy trì xu hướng tích cực, nhưng nếu nhìn kỹ, đà tăng đang có dấu hiệu chậm lại so với mức 12,8% của 7 tháng đầu năm. Câu chuyện không còn là tăng bao nhiêu phần trăm, mà là tăng trưởng ấy dựa trên nền tảng nào và có đủ bền để hướng tới mục tiêu cao hơn hay không. "Xuất khẩu thủy sản 8 tháng đạt 8 tỷ USD, tăng 11,8%, nhưng đà tăng chậm lại" là câu tóm tắt rất chính xác về trạng thái hiện nay của ngành. Động lực chính đến từ các mặt hàng chủ lực như tôm và cá tra, trong đó tôm giữ vai trò chi phối kim ngạch. Tuy nhiên, khi các thị trường Mỹ và EU suy yếu, tăng trưởng 11,8% đang đặt ra yêu cầu phải chủ động tái cấu trúc thị trường, thay vì trông chờ vào lực kéo tự nhiên từ các nền kinh tế tiêu dùng lớn như trước đây.
Tôm chiếm 41% kim ngạch: Lợi thế lớn nhưng cũng là rủi ro tập trung
Tôm tiếp tục là mặt hàng xuất khẩu chủ lực, với kim ngạch 8 tháng đạt 3,29 tỷ USD, tăng 12,3% so với cùng kỳ và chiếm khoảng 41% tổng kim ngạch thủy sản. Theo Hiệp hội chuyên ngành, riêng tháng 8, xuất khẩu tôm đạt 485,5 triệu USD, vẫn tăng 5,7% dù bối cảnh nhiều thị trường chững lại. Nhìn ở góc độ tăng trưởng thủy sản, đây là lợi thế rõ rệt: một sản phẩm có sức cầu rộng, mạng lưới thị trường đa dạng và khả năng giá trị gia tăng cao trong chế biến. Nhưng tỷ trọng 41% cũng đồng nghĩa ngành thủy sản Việt Nam đang đặt cược rất lớn vào xuất khẩu tôm. Khi thuế, yêu cầu chống bán phá giá hay các tiêu chuẩn bền vững thay đổi, toàn ngành dễ bị “dội ngược” thay vì chỉ một mặt hàng chịu tác động. Áp lực về truy xuất nguồn gốc, tính hợp pháp và minh bạch chuỗi cung ứng khiến mọi sai sót trong khâu nuôi, thu mua hay chế biến tôm đều có thể nhanh chóng biến thành rào cản thương mại, bóp nghẹt dư địa tăng trưởng chung.
Xoay trục sang châu Á: Chiến lược không còn là lựa chọn, mà là bắt buộc
Diễn biến thị trường cho thấy động lực tăng trưởng xuất khẩu thủy sản đang dịch chuyển rõ hơn sang khu vực châu Á. Khi Mỹ và EU có dấu hiệu suy yếu, Trung Quốc – Hồng Kông và ASEAN nổi lên như những điểm tựa mới cho ngành thủy sản. Kim ngạch sang Trung Quốc – Hồng Kông trong 8 tháng đạt 2,03 tỷ USD, tăng 33,4% và chiếm hơn 25% tổng xuất khẩu, trong đó tôm là nhóm hàng đóng góp quan trọng. ASEAN cũng tăng mạnh, trở thành vùng thị trường không thể xem là thứ yếu nữa. Xu hướng này cho thấy tăng trưởng thủy sản đang chuyển từ cuộc đua về sản lượng sang cuộc đua về thị trường, hồ sơ và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững. Với sản phẩm tôm, việc xoay trục không chỉ là “chuyển hàng” sang châu Á, mà là thiết kế lại chiến lược: hiểu khẩu vị từng thị trường, phân nhóm sản phẩm phù hợp thu nhập, đồng thời đầu tư đúng mức cho hệ thống truy xuất nguồn gốc và chứng nhận. Nếu tiếp tục giữ tư duy bán hàng đơn thuần, lợi thế đang có ở châu Á có thể nhanh chóng biến mất khi các đối thủ cạnh tranh khu vực nâng cấp tiêu chuẩn.
Giữ đà tăng trưởng bằng minh bạch chuỗi cung ứng và phát triển bền vững
Từ nay đến cuối năm, nhu cầu phục vụ mùa lễ hội và chu kỳ bổ sung tồn kho được dự báo sẽ hỗ trợ kim ngạch xuất khẩu thủy sản ở mức cao. Tuy nhiên, chính sách thương mại, yêu cầu về nguồn gốc và phát triển bền vững sẽ quyết định khả năng duy trì đơn hàng hơn là yếu tố mùa vụ thông thường. Trong bối cảnh đó, tăng trưởng thủy sản nói chung và xuất khẩu tôm nói riêng không thể chỉ dựa trên mở rộng diện tích nuôi hay chạy theo đơn đặt hàng ngắn hạn. Việc kiểm soát nguồn nguyên liệu, minh bạch chuỗi cung ứng và nâng cao hiệu quả chế biến được xem là những yếu tố quan trọng quyết định sức cạnh tranh của thủy sản Việt Nam. Nếu coi tôm là “đầu tàu”, toàn bộ hệ sinh thái từ người nuôi đến nhà chế biến phải đi trên cùng quỹ đạo bền vững: không đánh đổi môi trường lấy sản lượng, không lơ là hồ sơ pháp lý để chạy theo chi phí thấp. Chỉ khi đó, vai trò chiếm 41% kim ngạch của tôm mới thực sự là nền tảng vững chắc, giúp ngành duy trì tăng trưởng tích cực và có khả năng tiến lên các mục tiêu cao hơn trong những năm tới.
