AI y tế: công cụ phát hiện nguy cơ, không phải bác sĩ thay thế
Ảo giác AI y tế là hiện tượng hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo ra thông tin sai lệch, bịa đặt hoặc không có cơ sở thực tế nhưng lại trình bày giống như chẩn đoán hoặc khuyến nghị y khoa chính xác, khiến người dùng rất dễ tin và đưa ra quyết định sức khỏe sai lầm nếu thiếu kiểm chứng chuyên môn. Trong khi đó, cùng một công nghệ AI cũng đang chứng minh khả năng AI phát hiện bệnh ở mức sơ cấp, gợi ý người dùng nhận ra dấu hiệu nguy hiểm và tìm đến bác sĩ sớm hơn. Sự đối lập này đặt ra một câu hỏi lớn: chúng ta nên tin AI đến đâu khi sức khỏe và tính mạng nằm trên đường ranh mong manh giữa "hỗ trợ" và "gây hại"? Câu trả lời, dù không hề hấp dẫn, lại rất rõ: AI chỉ nên là người trợ lý, bác sĩ vẫn phải là người quyết định.
Khi ChatGPT giúp nhận ra đột quỵ và hạ đường huyết
Câu chuyện gia đình đang ăn tối, người cha liên tục đánh rơi đũa, tay phải tê, miệng méo nhẹ, nói khó và mất thăng bằng rồi lại thấy đỡ, khiến mọi người định để ông "ngủ cho khỏe", là tình huống điển hình cho việc tự trấn an, bỏ qua nguy cơ đột quỵ. Khi người thân mô tả triệu chứng cho ChatGPT, công cụ này nhận định đó có thể là đột quỵ thiếu máu cục bộ hoặc sự cố liên quan và thúc giục phải đưa đi cấp cứu ngay, dù triệu chứng đã cải thiện. Bệnh viện sau đó xác nhận chẩn đoán đột quỵ và xử lý kịp thời. Đây không phải ChatGPT chẩn đoán chi tiết từng mạch máu, mà là AI hỗ trợ y tế theo nghĩa biết lúc nào cần "trao quyền" cho bác sĩ. Một trường hợp khác, người dùng để ChatGPT Voice hoạt động khi đường huyết tụt, trở nên lảm nhảm và lịm đi nhiều lần, nhưng AI liên tục đánh thức, nhắc đo glucose và ăn bổ sung trong khoảng 1,5 giờ cho đến khi vợ anh ta về nhà. Những tình huống này cho thấy giá trị thực tế: AI không thay thế cấp cứu, nhưng có thể là tiếng nói tỉnh táo trong khoảnh khắc gia đình còn phân vân.
Ảo giác AI: "căn bệnh" nguy hiểm nếu đụng đến hồ sơ sức khỏe
Ở chiều ngược lại, các chuyên gia cảnh báo ảo giác AI là một "căn bệnh" nguy hiểm, đặc biệt khi công nghệ được đưa vào môi trường xử lý dữ liệu, văn bản và tham mưu chính sách. Ảo giác AI y tế xuất hiện khi hệ thống tạo ra nội dung không đúng sự thật, không có trong hồ sơ bệnh án hay tài liệu chuyên môn, nhưng giọng điệu lại chắc chắn như một chẩn đoán chuẩn. Trong y khoa, chỉ một câu khuyến nghị sai – chẳng hạn đánh giá thấp đau ngực hoặc nhầm lẫn thuốc – cũng đủ dẫn đến quyết định điều trị sai lầm. Tại một chương trình đào tạo về nhận thức AI và ứng dụng trong công việc cho hơn 30 cán bộ, công chức, viên chức của Cục Bảo trợ xã hội, nhiều người chia sẻ họ dùng các công cụ như ChatGPT, Google Gemini để nghiên cứu, tổng hợp thông tin, nhưng thường gặp trả lời lạc đề, thiếu nhất quán hoặc phải chỉnh sửa nhiều lần. Điều này cho thấy nếu ngay cả trong công việc hành chính, nội dung AI còn "trật nhịp", thì trong y tế, nơi mỗi chữ có thể liên quan tới sinh mạng, việc kiểm chứng thông tin AI không phải lựa chọn, mà là nghĩa vụ.
Vì sao bác sĩ phải kiểm chứng mọi câu trả lời từ AI
Điểm chung trong cảnh báo của các chuyên gia là: tuyệt đối không mặc định coi nội dung do AI tạo ra là chính xác. Ngay cả khi câu lệnh rất rõ ràng, đủ ngữ cảnh, bác sĩ và nhân viên y tế vẫn phải kiểm tra nguồn, đối chiếu dữ liệu và dùng kiến thức chuyên môn trước khi đưa vào chẩn đoán hay phác đồ điều trị. Một thử nghiệm trong chương trình đào tạo cho thấy sau khoảng 10 phút thiết lập câu lệnh và nạp dữ liệu, công cụ AI có thể hỗ trợ xây dựng khung dự thảo văn bản hành chính dài gần 30 trang với 39 điều được định dạng theo yêu cầu. Câu nói đáng trích ở đây là: "AI có thể hỗ trợ xử lý khối lượng lớn dữ liệu và văn bản, nhưng những thông tin sai lệch do công nghệ tạo ra đòi hỏi người dùng phải kiểm chứng kỹ trước khi sử dụng". Đem tinh thần này sang y tế, mỗi chẩn đoán gợi ý bởi AI phát hiện bệnh phải được xem như bản nháp để bác sĩ xem xét, chứ không phải bản án cuối cùng. Nếu AI tự tin đánh giá đau ngực là rối loạn tiêu hóa, sự tự tin đó không làm giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim – nó chỉ tăng nguy cơ bệnh nhân bị trấn an sai.
Cách tiếp cận an toàn: AI làm trợ lý, bác sĩ làm người quyết định
Trong các tranh luận về AI hỗ trợ y tế, điều đáng sợ không phải là AI đủ mạnh để thay thế bác sĩ, mà là chúng ta dùng nó như thể điều đó đã xảy ra. Ngay bản thân những hệ thống như ChatGPT cũng được thiết kế với định hướng "hỗ trợ chăm sóc sức khỏe" chứ không phải chẩn đoán hay điều trị thay bác sĩ, và nhấn mạnh vai trò nhận biết khi nào cần cấp cứu. Theo kinh nghiệm triển khai các giải pháp AI tại nhiều cơ quan, chuyên gia FPT nhấn mạnh mục tiêu là xác định bài toán phù hợp để ứng dụng AI theo hướng thực chất, hiệu quả và an toàn – nghĩa là luôn có lớp kiểm soát của con người. Trong thực tế, AI hỗ trợ y tế có thể giúp giải thích thuật ngữ trên kết quả xét nghiệm, tổ chức câu hỏi trước khi gặp chuyên gia, nhận ra cụm triệu chứng đáng lo rồi khuyên đi khám thay vì trì hoãn. Nhưng quyết định dùng thuốc gì, can thiệp ra sao, theo dõi thế nào phải thuộc về người có giấy phép hành nghề. Công nghệ nên được xem là lá cờ đỏ báo hiệu nguy cơ, còn bác sĩ mới là người quyết định có bấm chuông báo động hay không.
