Thuốc gây tổn thương thận: vấn đề bị xem nhẹ nguy hiểm
Thuốc gây tổn thương thận là nhóm thuốc hoặc sản phẩm có hoạt chất, tạp chất hay liều dùng khiến chức năng lọc của thận suy giảm, làm cầu thận và ống thận bị tổn thương, dẫn đến các tình trạng như hội chứng thận hư thứ phát, tổn thương thận cấp, phù toàn thân và rối loạn nước – điện giải, đặc biệt nguy hiểm ở người cao tuổi hoặc có bệnh nền. Những câu chuyện lâm sàng gần đây cho thấy nguy cơ không nằm ở các loại thuốc đặc biệt hiếm gặp, mà ở chính những sản phẩm được nhiều người dùng hằng ngày: thuốc trị rụng tóc không rõ nguồn gốc, thuốc giảm đau mua tự do, dịch truyền “bổ” không kiểm soát. Khi chúng ta tiếp tục coi thận là cơ quan “chịu đựng tốt”, tự ý dùng thuốc và bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo, cái giá phải trả thường là suy thận cấp, phù toàn thân và điều trị kéo dài.
Hội chứng thận hư thứ phát từ thuốc trị rụng tóc: cái giá của sự nhẹ dạ
Trường hợp chị Lan, 39 tuổi, là lời cảnh báo rõ ràng cho bất cứ ai đang dùng thuốc trị rụng tóc không rõ nguồn gốc. Sau khoảng 7 tháng uống và tiêm thuốc tại một cơ sở da liễu, chị bắt đầu khó tiểu, phù toàn thân và tăng 7 kg. Hơn một tháng sau, cân nặng tăng từ 53 lên 60 kg, kèm sốt, tiêu chảy, mệt lả, tê tay chân. Khi nhập viện chuyên khoa thận, độ lọc cầu thận (eGFR) của chị giảm còn 34,64 mL/phút/1,73 m² – mức cho thấy thận suy giảm nhanh. Sinh thiết thận khẳng định chị mắc hội chứng thận hư thứ phát. Đây không phải biến cố “xui rủi” mà là hậu quả của việc đưa vào cơ thể những thuốc và chất không rõ thành phần, không được kiểm chứng an toàn. Theo bác sĩ chuyên khoa, hội chứng thận hư thứ phát xảy ra khi một bệnh lý hoặc yếu tố khác gây tổn thương cầu thận, trong đó thuốc và các chất gây tổn thương thận là nhóm nguyên nhân đáng lo ngại.
Tổn thương thận cấp vì thuốc giảm đau: người cao tuổi chịu rủi ro lớn nhất
Nếu câu chuyện của chị Lan cho thấy mặt tối của thuốc làm đẹp, thì trường hợp bà Nhân, 61 tuổi, lại phơi bày nguy cơ từ thuốc giảm đau nguy hiểm. Sau tai nạn giao thông, bà tự ý uống nhiều loại thuốc giảm đau không rõ thành phần trong một tháng, rồi mệt mỏi, ăn uống kém, buồn nôn và đi khám. Độ lọc cầu thận của bà chỉ còn 49 ml/phút/1,73 m², giảm gần một nửa so với mức bình thường ở tuổi này. Bác sĩ chẩn đoán bà bị tổn thương thận cấp, có thể liên quan đến việc tự dùng nhiều thuốc giảm đau kết hợp thiếu dịch kéo dài. Một số thuốc giảm đau, đặc biệt nhóm kháng viêm không steroid (NSAID), có thể làm giảm lượng máu đến thận, khiến chức năng lọc suy giảm; nguy cơ tăng ở người lớn tuổi, người có bệnh thận từ trước hoặc đang mất nước. Đây là minh chứng rõ ràng rằng thuốc giảm đau không phải vô hại, và việc tự phối hợp, tăng liều, kéo dài thời gian dùng khi chưa được chỉ định là hành vi đánh cược với thận.
Triệu chứng cảnh báo: phù toàn thân, tăng cân nhanh, tiểu ít không được bỏ qua
Điểm chung trong hai ca bệnh là người bệnh đã được cơ thể “báo động” nhưng các dấu hiệu bị xem nhẹ. Ở chị Lan, khó tiểu, nóng bứt rứt xuất hiện ngay trong thời gian dùng thuốc trị rụng tóc. Sau đó là phù toàn thân, tăng cân nhanh 7 kg trong vài tuần, sốt, tiêu chảy, mệt lả, tê tay chân – những biểu hiện điển hình của phù toàn thân nguyên nhân từ thận. Ở bà Nhân, mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn kéo dài, tiểu ít là dấu hiệu tổn thương thận cấp. Tổn thương thận cấp là tình trạng chức năng thận suy giảm đột ngột, khiến cơ quan này giảm khả năng lọc chất thải và điều hòa nước, điện giải. Khi thận mất khả năng điều hòa dịch, cơ thể sẽ giữ nước, gây phù mặt, chân, bụng, tăng cân nhanh dù ăn uống không nhiều. Bất kỳ ai đang dùng thuốc trị rụng tóc, giảm cân, làm trắng da, hay thuốc giảm đau tự mua mà gặp các triệu chứng này đều cần đi khám thận ngay, thay vì chờ đợi “tự hết”.
Bác sĩ khuyến cáo: dùng thuốc có trách nhiệm để bảo vệ thận lâu dài
Điểm tích cực là cả hai bệnh nhân đều cải thiện khi được ngừng thuốc gây hại và điều trị tích cực. Chị Lan sau một năm kiên trì điều trị, eGFR đạt 112,65 mL/phút/1,73 m², cân nặng ổn định 48–50 kg, sức khỏe tốt hơn. Bà Nhân sau một tuần được bù dịch, hỗ trợ dinh dưỡng, eGFR tăng lên gần 80 ml/phút/1,73 m² và triệu chứng giảm rõ rệt. Nhưng không phải ai cũng may mắn hồi phục hoàn toàn; với người mắc đái tháo đường kèm hội chứng thận hư, điều trị phức tạp hơn và nguy cơ tái phát, tiến triển bệnh vẫn phải được lưu ý. Thông điệp của bác sĩ rất rõ: không tự phối hợp nhiều loại thuốc giảm đau, tăng liều hoặc kéo dài thời gian sử dụng khi chưa được bác sĩ chỉ định; người có tiền sử bệnh thận, tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc đang dùng nhiều thuốc phải thông báo đầy đủ với bác sĩ trước khi dùng thuốc mới. Đặc biệt, những người sử dụng thuốc hoặc thực phẩm chức năng hỗ trợ rụng tóc, giảm cân, làm trắng da cần thận trọng với sản phẩm không rõ thành phần, nguồn gốc. Bảo vệ thận bắt đầu từ một thói quen đơn giản: tôn trọng thuốc như một con dao hai lưỡi, và chỉ dùng khi có người cầm dao là bác sĩ.
