Khủng hoảng sức khỏe tâm thần giữa nắng mưa và khoảng trống chính sách
Khủng hoảng sức khỏe tâm thần trong nhóm lao động ngoài trời là tình trạng tỷ lệ lo âu, căng thẳng và rối loạn tâm lý tăng mạnh khi người làm việc tự do phải phơi nhiễm kéo dài với nắng nóng, mưa lớn, ngập lụt và nhiều nguy cơ nghề nghiệp nhưng không được bảo vệ đầy đủ bởi các chính sách chăm sóc sức khỏe hiện hành, khiến sức khỏe tâm thần lao động bị bào mòn âm thầm theo thời gian.
Điểm mấu chốt không phải là chúng ta thiếu dữ liệu, mà là chúng ta đang chấp nhận một nghịch lý: hơn 32% người lao động ngoài trời có biểu hiện lo âu từ nhẹ đến rất nặng, trong khi hệ thống chính sách chăm sóc sức khỏe gần như bỏ quên họ. Cuộc khủng hoảng này không diễn ra trong bệnh viện hay phòng khám, mà trên những con đường nắng gắt, những công trình bụi bặm, những vỉa hè mưa tạt gió lùa – nơi người nghèo phải đánh đổi sức khỏe và tâm trí để giữ miếng cơm manh áo.
Câu chuyện của người lái xe ôm công nghệ 57 tuổi làm hơn 10 giờ mỗi ngày, chạy 150 km dưới nắng mưa, chóng mặt, mất nước nhưng không dám nghỉ vì sợ mất thu nhập, không phải là ngoại lệ. Đó là chân dung chung của một lực lượng lao động đang gánh rủi ro khí hậu cho cả xã hội, nhưng lại bị bỏ lại sau cùng trong các chương trình bảo vệ sức khỏe.
Khi khí hậu khắc nghiệt trở thành “tác nhân gây lo âu” mới
Các nhà hoạch định chính sách thường nói về biến đổi khí hậu như một thách thức vĩ mô, nhưng với lao động ngoài trời, đó là trải nghiệm rất cụ thể: 95,4% từng tiếp xúc với nắng nóng, 71% với mưa lớn, 38,7% đã trải qua ngập lụt lớn trong 12 tháng qua. Đây không chỉ là phơi nhiễm môi trường đơn thuần, mà là phơi nhiễm môi trường tâm thần – khi mỗi ca làm việc đều là một phép thử về giới hạn chịu đựng của cơ thể và tâm trí.
Kết quả nghiên cứu cho thấy thời gian làm việc trung bình của nhóm này lên tới 55,3 giờ mỗi tuần; 55,6% thường xuyên đồng thời tiếp xúc 6–10 yếu tố nguy cơ. Sau một ngày làm việc, 68,5% gặp ít nhất một triệu chứng cơ xương khớp, 23,7% có triệu chứng hô hấp, 13,1% gặp vấn đề về da và 12,2% có triệu chứng tiêu hóa. Khi cơ thể liên tục ở trạng thái quá tải, hệ thần kinh không thể nào “bình tĩnh” như chúng ta vẫn khuyên một cách dễ dãi.
Không chỉ sức khỏe thể chất, sức khỏe tâm thần cũng là vấn đề đáng lưu ý: 32,8% người tham gia có biểu hiện lo âu từ nhẹ đến rất nặng. Đáng nói hơn, tỷ lệ có vấn đề sức khỏe tâm thần tăng từ 20,4% ở nhóm tiếp xúc 0–5 yếu tố nguy cơ lên 54,5% ở nhóm tiếp xúc trên 15 yếu tố. Đây là bằng chứng rõ ràng cho thấy phơi nhiễm khí hậu kéo dài đang khuếch đại nguy cơ lo âu người làm ngoài trời, biến biến đổi khí hậu thành một “nhân tố gây bệnh” tâm thần mới.
Áp lực sinh kế: vì sao họ chấp nhận đánh đổi sức khỏe tâm thần?
Nếu chỉ nhìn con số, chúng ta dễ quy trách nhiệm cho lựa chọn cá nhân. Nhưng đằng sau sức khỏe tâm thần lao động ngoài trời là một bài toán sinh kế bế tắc. Thu nhập phụ thuộc hoàn toàn vào số chuyến xe, số cuốc bốc vác, số giờ đứng bán hàng rong; nghỉ một ngày đi khám đồng nghĩa với mất trắng thu nhập hôm đó. Nhiều người dù đau lưng, đau cổ, đau khớp kéo dài vẫn cố làm vì không đủ tiền và thời gian để đến bệnh viện.
Ở đây, chính sách chăm sóc sức khỏe gần như đứng ngoài cuộc. Nghiên cứu cho thấy 73,5% người lao động ngoài trời có bảo hiểm y tế, thấp hơn nhiều so với tỷ lệ chung toàn quốc 95,2%; chỉ 2,2% tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện. Nghĩa là đa số đang lao động trong vùng xám của an sinh: đủ nghèo để phải làm việc ngoài trời trong điều kiện khắc nghiệt, nhưng lại không đủ được bao phủ bởi những lưới an toàn xã hội hiện có.
Mong muốn của họ, trớ trêu thay, lại rất căn bản: 78% mong được hỗ trợ tham gia hoặc duy trì bảo hiểm y tế; 76,2% muốn được hỗ trợ chi phí chăm sóc sức khỏe tại tuyến cơ sở; 71,1% mong có điểm nghỉ công cộng tránh nắng mưa; 62,6% muốn được hỗ trợ tham gia bảo hiểm xã hội; và 49% mong có cơ hội chuyển sang công việc ít chịu ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu. Họ không đòi hỏi xa xỉ; họ chỉ muốn một cơ hội để không phải đánh đổi sức khỏe thể chất lẫn tinh thần mỗi ngày.
Khoảng trống chính sách: khi người dễ tổn thương bị đứng ngoài chiến lược thích ứng khí hậu
Một trong những phát hiện đáng lo nhất của nghiên cứu là chính sách hiện hành gần như không coi lao động tự do ngoài trời là nhóm dễ bị tổn thương. Nhóm nghiên cứu đã rà soát 45 văn bản liên quan đến biến đổi khí hậu, y tế, lao động, an toàn vệ sinh lao động và an sinh xã hội; kết quả cho thấy chính sách dành cho nhóm lao động này vẫn còn nhiều khoảng trống. Nhận diện nguy cơ sức khỏe từ khí hậu chưa đầy đủ trong khung chính sách, bao phủ an sinh đối với khu vực phi chính thức còn hạn chế, cơ chế bảo vệ đặc thù cho môi trường làm việc ngoài trời gần như vắng bóng.
Trong khi đó, dữ liệu về khí hậu, sức khỏe, lao động và an sinh còn phân tán; cơ chế phối hợp liên ngành chưa đủ rõ để hình thành một hệ thống bảo vệ liên tục. Các tiêu chuẩn an toàn, vệ sinh lao động chủ yếu được thiết kế cho quan hệ lao động chính thức, bỏ ngỏ toàn bộ khu vực lao động tự do. Kết quả là dù tỷ lệ lo âu người làm ngoài trời cao, dù tỷ lệ có vấn đề sức khỏe tâm thần tăng vọt từ 20,4% lên 54,5% khi phơi nhiễm nhiều yếu tố nguy cơ, vẫn không có chương trình mục tiêu nào thực sự hướng đến nhóm này.
Một câu nói đáng trích từ hội thảo là: “Vấn đề không đơn thuần là cần thêm chính sách mới, mà quan trọng là phải nhận diện nhóm có rủi ro cao và kết nối tốt hơn các nguồn lực sẵn có”. Thực tế, khi lao động ngoài trời chưa được nêu tên rõ ràng trong các chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu, mọi lời kêu gọi “không để ai bị bỏ lại phía sau” chỉ là khẩu hiệu.
Không còn thời gian trì hoãn: từ dữ liệu khoa học đến hành động chính sách
Thông tin về cuộc khủng hoảng này không còn là cảnh báo mơ hồ. Một hội thảo quốc gia báo cáo kết quả nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe người lao động tự do làm việc ngoài trời đã được tổ chức ngày 14/8, với sự phối hợp của Tổng hội Y học Việt Nam và các viện chuyên môn. Dữ liệu đã rõ, cơ chế rủi ro đã được mô tả, tiếng nói của người lao động đã được ghi nhận. Nếu sau tất cả, chính sách vẫn đứng yên, đó là lựa chọn, không phải thiếu thông tin.
Từ kết quả nghiên cứu, các chuyên gia đề xuất một số hướng đi cụ thể: nhận diện lao động tự do ngoài trời là nhóm dễ bị tổn thương trong chiến lược, kế hoạch thích ứng biến đổi khí hậu; xây dựng hướng dẫn bảo vệ sức khỏe, an toàn khi làm việc trong điều kiện nắng nóng, mưa bão, ngập lụt; tăng khả năng tiếp cận bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội, chăm sóc sức khỏe ban đầu và y tế dự phòng; thí điểm các điểm nghỉ tránh nóng, tránh mưa, cung cấp nước uống, cảnh báo sớm và sơ cứu tại khu vực tập trung đông lao động ngoài trời.
Điều cần nhấn mạnh là sức khỏe tâm thần lao động ngoài trời không phải “vấn đề cá nhân” có thể giải quyết bằng những lời khuyên tự chăm sóc. Đó là kết quả của phơi nhiễm môi trường tâm thần kéo dài trong một cấu trúc kinh tế – xã hội thiếu bảo vệ. Khi hơn một phần ba lực lượng này đã có biểu hiện lo âu và tỷ lệ có vấn đề sức khỏe tâm thần có thể lên tới trên 54% ở nhóm phơi nhiễm nhiều nguy cơ, mọi sự chậm trễ chính sách đều đồng nghĩa với việc chấp nhận thêm nhiều cuộc đời bị bào mòn trong im lặng.
