Du lịch nông thôn: định nghĩa lại chuyến đi giá rẻ
Du lịch nông thôn là hình thức du lịch trải nghiệm dựa trên cảnh quan làng quê, sản xuất nông nghiệp và văn hóa bản địa, nơi du khách trực tiếp tham gia vào đời sống thường ngày của cộng đồng, từ canh tác trên đồng ruộng, thưởng thức đặc sản địa phương đến lưu trú trong không gian nhà vườn, với chi phí thường ở mức dễ tiếp cận nhưng vẫn tôn trọng môi trường và di sản văn hóa, hướng đến du lịch bền vững lâu dài cho cả người dân lẫn người đi du lịch. Chính vì thế, khi nhìn vào agritourism Việt Nam, điều đáng bàn không phải là bao nhiêu homestay hay bao nhiêu check-in, mà là cách những điểm đến nông thôn biến tài nguyên bản địa thành chuỗi sinh kế ổn định. Đà Nẵng và Lấp Vò đang là hai ví dụ cho thấy mô hình này có thể phát triển với ngân sách hạ tầng còn hạn chế nhưng chiến lược rõ ràng.
Đà Nẵng: từ làng cổ Lộc Yên đến mạng lưới du lịch bền vững
Điểm đáng giá nhất trong cách Đà Nẵng phát triển du lịch nông thôn là sự kiên định gắn cảnh quan, văn hóa và sản phẩm OCOP vào cùng một câu chuyện sinh kế cho người dân. Ở xã Thạnh Bình, làng cổ Lộc Yên không bị "du lịch hóa" bằng những công trình xa lạ, mà được nhìn như di sản sống với nhà cổ, ngõ đá, hệ thống vườn – ruộng – suối gắn liền sản xuất nông nghiệp. Việc đầu tư hạ tầng hiện mới ở mức tối thiểu nhưng đủ để xe nhỏ, xe đạp và khách đi bộ tiếp cận, cho thấy tư duy ưu tiên bảo tồn hơn là bê tông hóa. Theo chính quyền địa phương, Lộc Yên đã được định hướng là khu trọng điểm phát triển du lịch nông thôn, sinh thái và cộng đồng. Đây là lựa chọn có tính phê phán đối với kiểu phát triển du lịch "đánh nhanh thắng nhanh" vốn dễ phá vỡ cấu trúc làng quê.
Tuy chưa đón lượng khách lớn, làng đã bắt đầu hình thành chuỗi dịch vụ nhỏ nhưng quan trọng: tham quan nhà cổ, đi bộ hoặc đạp xe quanh làng, tìm hiểu đời sống nhà vườn, ẩm thực và những trải nghiệm chăm sóc sức khỏe như ngâm chân thảo dược. Mô hình này giúp một số hộ dân có thêm thu nhập từ ăn uống, lưu trú, hướng dẫn và bán nông sản đặc trưng. Đáng chú ý hơn, toàn thành phố đã có hơn 150 điểm du lịch nông thôn, thu hút hơn 4.000 hộ tham gia, tạo việc làm trực tiếp cho khoảng 4.500 lao động và gián tiếp cho khoảng 10.000 lao động, với doanh thu hơn 300 tỷ đồng. Đây là câu trả lời khá thuyết phục trước câu hỏi: du lịch nông thôn có thực sự tạo ra tiền cho cộng đồng hay chỉ là phong trào.
Theo lãnh đạo ngành văn hóa – du lịch Đà Nẵng, sự phát triển của du lịch cộng đồng đã thúc đẩy liên kết sản xuất và mở rộng chuỗi giá trị dịch vụ, góp phần thực hiện tiêu chí tổ chức sản xuất trong xây dựng nông thôn mới. Nói cách khác, du lịch nông thôn không bị xem là lĩnh vực ngoài lề, mà được đặt thẳng vào trung tâm chiến lược phát triển nông thôn. Đề án phát triển du lịch cộng đồng, nông nghiệp, nông thôn giai đoạn 2026–2030 đặt mục tiêu đón 2 triệu lượt khách, nâng thu nhập người dân ít nhất 1,5 lần vào năm 2030 và tạo việc làm ổn định cho trên 10.000 lao động nông thôn, miền núi đến năm 2035. Nếu những con số này trở thành hiện thực, Đà Nẵng có thể trở thành một mẫu hình agritourism Việt Nam vừa có quy mô, vừa tránh được bệnh "tăng trưởng nóng" nhờ đặt trọng tâm vào bảo tồn cảnh quan và văn hóa.
Lấp Vò (Đồng Tháp): biến hạt gạo thành trải nghiệm du lịch khép kín
Trái với một thành phố du lịch đã có danh tiếng, Lấp Vò bước vào du lịch trải nghiệm từ nông nghiệp với xuất phát điểm rất khiêm tốn: một hợp tác xã giống lúa và những mâm cơm quê. Nhưng chính điểm xuất phát này lại làm nên lợi thế. Hợp tác xã Giống Nông nghiệp Định An chọn giống lúa Ngọc Đỏ Hương Dứa làm nền tảng, vừa là sản phẩm nông nghiệp có giá trị, vừa là chất liệu để xây dựng câu chuyện trải nghiệm. Thay vì đón du khách đến "xem" ruộng, nông dân Lấp Vò biến mình thành hướng dẫn viên bản địa, hướng dẫn khách xới đất, làm mạ, cấy lúa, phơi lúa, vận hành máy xay xát và cuối cùng nấu nồi cơm từ chính hạt gạo mình tham gia làm ra. Đây không phải là màn trình diễn cho có, mà là sự đảo chiều vai trò: người nông dân trở thành chủ thể của du lịch bền vững, chứ không phải phông nền cho máy ảnh.
Giống lúa Ngọc Đỏ Hương Dứa mang lại giá trị kinh tế cao cho người trồng, với việc được hợp tác xã bao tiêu ổn định và gạo thành phẩm bán lẻ ở mức giá cao hơn nhiều so với lúa thông thường. Nhưng tham vọng của cộng đồng không dừng ở bán gạo. Việc ấp ủ liên kết với các đơn vị lữ hành để tạo tour du lịch trải nghiệm khép kín từ đồng ruộng đến bàn ăn cho thấy một tư duy kinh tế nông thôn tuần hoàn: giá trị tăng thêm không chỉ nằm ở sản phẩm, mà nằm ở trải nghiệm và câu chuyện gắn với sản phẩm. Ở khâu ẩm thực, các món từ củ ấu – từ hầm thịt, xào, hấp nước dừa đến cà ri gà – được phụ nữ địa phương biến thành đặc sản mang đậm dấu ấn vùng miền. Nếu Đà Nẵng dùng sản phẩm OCOP để kéo dài chuỗi dịch vụ, Lấp Vò dùng hạt gạo và củ ấu để làm điều tương tự, trong một phiên bản agritourism Việt Nam rất "đồng bằng" nhưng không kém phần hiện đại.
Điểm đáng chú ý là mô hình này dựa gần như hoàn toàn vào nguồn lực sẵn có: ruộng lúa, xưởng xay xát nhỏ, bếp ăn gia đình, tay nghề nấu nướng truyền qua nhiều thế hệ. Việc huy động cả cộng đồng vào chuỗi dịch vụ – từ nông dân, phụ nữ làm bếp đến người vận hành máy móc – được đánh giá là bước đi chiến lược, giúp giải quyết bài toán việc làm lúc nông nhàn và nâng cao đời sống kinh tế hộ gia đình. Trong bối cảnh tỉnh đang đẩy mạnh đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp, mô hình du lịch trải nghiệm từ hạt gạo và củ ấu Lấp Vò được xem là điểm sáng, mở ra kỳ vọng về một nền kinh tế nông thôn tuần hoàn, giàu bản sắc và phát triển bền vững. Ở đây, du lịch bền vững không phải khẩu hiệu; nó xuất hiện qua cách cộng đồng chủ động thiết kế chuỗi giá trị dựa trên kiến thức bản địa và phân phối lợi ích tương đối công bằng.
Khi du lịch nông thôn trở thành "đòn bẩy" sinh kế
Cả Đà Nẵng lẫn Lấp Vò đều cho thấy một điều: du lịch nông thôn chỉ có ý nghĩa khi thực sự tạo sinh kế. Con số hơn 4.000 hộ gia đình tham gia du lịch nông nghiệp, nông thôn ở Đà Nẵng, với 4.500 việc làm trực tiếp và 10.000 việc làm gián tiếp, là bằng chứng rõ ràng. Ở Lấp Vò, việc huy động cộng đồng vào chuỗi dịch vụ giúp giải bài toán việc làm mùa nông nhàn và nâng thu nhập hộ gia đình. Nhưng quan trọng hơn, khi người dân nhìn thấy thu nhập gắn với việc giữ gìn nhà cổ, ngõ đá, ruộng lúa, món ăn quê… họ có động lực bảo tồn di sản thay vì bỏ quê lên phố. Chính vì vậy, nhận định rằng "khi du lịch nông thôn tạo được việc làm, nâng cao thu nhập và khơi dậy ý thức gìn giữ di sản, những giá trị làng quê sẽ trở thành nguồn lực phát triển bền vững" không phải là lời kêu gọi suông, mà là kết luận rút ra từ những dữ kiện cụ thể.
Tất nhiên, thách thức vẫn còn: hạ tầng chưa đồng bộ, công tác quảng bá yếu, liên kết với doanh nghiệp lữ hành còn rời rạc. Nhưng điều đáng mừng là cả hai nơi đều không chọn đường tắt. Đà Nẵng tiếp tục định hướng bảo tồn cảnh quan, văn hóa bản địa, hoàn thiện hạ tầng vừa đủ và xây thêm hoạt động trải nghiệm gắn với sản phẩm OCOP, sinh kế người dân. Địa phương đặt mục tiêu đưa Lộc Yên trở thành điểm du lịch nông thôn tiêu biểu, hướng đến đáp ứng tiêu chí chương trình Làng du lịch tốt nhất trong giai đoạn 2027–2028. Đồng Tháp thì đặt mô hình Lấp Vò vào bối cảnh tái cơ cấu nông nghiệp, hướng đến một hệ sinh thái du lịch chia sẻ và phát triển bền vững. Điểm chung là cả hai đều coi du lịch trải nghiệm như một phần của chiến lược phát triển nông thôn, thay vì một ngành phụ kiếm thêm. Đây là cách tiếp cận có lý nếu Việt Nam muốn agritourism trở thành trụ cột du lịch bền vững chứ không chỉ là trào lưu ngắn hạn.
