An toàn thực phẩm học đường phải là một môn học, không phải khẩu hiệu
An toàn thực phẩm học đường là việc trang bị có hệ thống cho học sinh, sinh viên những kiến thức vệ sinh thực phẩm, kỹ năng lựa chọn, chế biến, bảo quản và tiêu dùng thực phẩm an toàn ngay trong chương trình giáo dục, để các em hình thành thói quen đúng từ bữa ăn ở trường đến cuộc sống gia đình và cộng đồng.
Nếu coi ngộ độc thực phẩm là thảm họa y tế thì trường học chính là “phòng tuyến” đầu tiên, không phải bệnh viện. Mỗi năm, thực phẩm không an toàn khiến khoảng 866 triệu người mắc bệnh và 1,52 triệu người tử vong trên toàn thế giới. Đáng lo hơn, châu Phi và Đông Nam Á – trong đó có Việt Nam – gánh gần 3/4 số ca bệnh và 60% ca tử vong toàn cầu. Những con số này đủ để nói rằng chỉ tăng thanh tra, xử phạt là không đủ. Khi kiến thức an toàn thực phẩm vẫn nằm trong tay chuyên gia, còn người trẻ – nhóm hay ăn vặt, thích đồ ăn đường phố – thiếu nền tảng cơ bản, thì khoảng trống giữa nguy cơ và nhận thức sẽ tiếp tục nới rộng. An toàn thực phẩm học đường vì thế phải trở thành trụ cột của giáo dục sức khỏe công cộng, chứ không dừng ở vài buổi mít-tinh hay tuyên truyền theo phong trào.
Khi INFOSAN chưa đủ: vì sao phải bắt đầu từ lớp học?
Việt Nam đã là thành viên tích cực của Mạng lưới Cơ quan An toàn Thực phẩm Quốc tế (INFOSAN) trong nhiều năm. Điều này thể hiện cam kết ở tầm thể chế, nhưng thực tế lại phũ phàng: số vụ ngộ độc thực phẩm và số cơ sở vi phạm vẫn tăng rõ rệt về số vụ và số người mắc. Theo thống kê, năm 2024 số người ngộ độc thực phẩm tăng 2.677 người so với 2023. Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, cả nước ghi nhận 58 vụ với 1.573 người nhiễm độc và 10 ca tử vong, tăng 23 vụ so với năm trước. "Tổ chức Y tế thế giới ước tính mỗi năm thực phẩm không an toàn làm 866 triệu người trên thế giới mắc bệnh và 1,52 triệu người tử vong".
Điều đáng lo là rủi ro tập trung chính ở nơi lẽ ra phải an toàn nhất: suất ăn công nghiệp, bếp ăn tập thể và các trường học, cùng với thức ăn đường phố. Tại Nha Trang đã từng xảy ra những vụ học sinh bị ngộ độc thực phẩm nghiêm trọng ngay trong trường. Các nguyên nhân đã được chỉ ra: vi sinh vật, độc tố tự nhiên, hóa chất, cơ sở chạy theo lợi nhuận, kiểm soát nguyên liệu lỏng lẻo, ý thức người tiêu dùng thấp, kiểm tra – xử lý không phủ hết. Vấn đề là: nếu chúng ta không thay đổi hành vi của chính người ăn – bắt đầu từ thế hệ trẻ – thì mọi nỗ lực kiểm soát ở phía trên sẽ luôn đi sau thực tế. Giáo dục an toàn thực phẩm học đường là điểm can thiệp sớm duy nhất đủ rộng, đủ lâu dài để đảo chiều xu hướng này.
Bài học từ TS. Lê Thị Tưởng: biến kiến thức vệ sinh thực phẩm thành kỹ năng sống
Cách làm của TS. Lê Thị Tưởng cho thấy một mô hình giáo dục an toàn thực phẩm mà hệ thống trường học nên xem là chuẩn tham chiếu. Sau khi tham gia các khóa đào tạo về bảo quản, đóng gói thực phẩm an toàn và đào tạo giảng viên tại Viện Mekong Institute, Khon Kaen, Thái Lan từ năm 2022–2026, bà không giữ kiến thức trong phòng thí nghiệm mà đưa thẳng vào lớp học. TS. Tưởng tích cực thúc đẩy kiến thức về sức khỏe và an toàn vệ sinh thực phẩm đến sinh viên, học sinh, đội ngũ phục vụ căn tin các trường đại học và cộng đồng. Hàng trăm sinh viên đại học, học sinh THPT, THCS và nhân sự căn tin, bếp trường tại Khánh Hòa đã được tiếp cận, ứng dụng kiến thức ATVSTP. Bà ưu tiên học sinh, sinh viên và người làm bếp trường vì đây là nhóm hay ăn vặt, thường dùng thức ăn đường phố và đồng thời có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe nhiều thế hệ trẻ.
Điểm tiến bộ trong cách tiếp cận của TS. Tưởng là không để kiến thức dừng lại ở bài giảng. Người học được tham gia thi khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, nơi các nguyên tắc an toàn trong bảo quản, đóng gói được đặt vào quy trình hình thành sản phẩm. Câu lạc bộ An toàn thực phẩm của Khoa Công nghệ Thực phẩm tổ chức cuộc thi xây dựng video tuyên truyền với chủ đề “Đảm bảo an toàn thực phẩm và phòng ngừa ngộ độc thực phẩm”, phục vụ giáo dục và cộng đồng. Đó chính là giáo dục sức khỏe công cộng theo nghĩa thực hành: tạo tình huống, cơ hội để người học dùng kiến thức, biến nó thành sản phẩm, kỹ năng và hành động. Từ giảng đường, kiến thức có thể đi đến gia đình; từ người trẻ, thông điệp tiếp tục lan tỏa đến cộng đồng. Đó là đường đi ngắn nhất để biến ý thức an toàn thực phẩm thành chuẩn mực xã hội.
Từ phòng ngừa ngộ độc thực phẩm đến chiến lược sức khỏe cộng đồng
Nếu chỉ nhìn an toàn thực phẩm học đường như giải pháp “chống ngộ độc” thì chúng ta đang đánh giá quá thấp vai trò của nó. WHO đã khẳng định phần lớn gánh nặng bệnh tật từ thực phẩm có thể phòng ngừa được. Ngộ độc thực phẩm phòng ngừa được không chỉ bằng thêm vài chốt kiểm tra, mà bằng việc xây dựng một thế hệ biết kiểm soát nguyên liệu, bảo quản đúng cách, truy xuất nguồn gốc, sử dụng thực phẩm an toàn – những kiến thức cần được hình thành từ rất sớm và trở thành kỹ năng. Khi đó, an toàn thực phẩm không còn là “chuyên môn của ai đó” mà trở thành một phần hành trang nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của mỗi học sinh, sinh viên. Giáo dục ATVSTP cho người trẻ vì thế là chiến lược dài hạn để giảm gánh nặng bệnh tật ở cấp độ dân số, không chỉ là giải pháp tình thế sau mỗi vụ ngộ độc.
Điều quan trọng là phải nhìn đây như một trụ cột của giáo dục sức khỏe công cộng. Giảm gánh nặng bệnh tật từ thực phẩm không chỉ là việc của ngành y tế hay cơ quan quản lý; đó còn là câu chuyện của giáo dục, doanh nghiệp, người sản xuất, người tiêu dùng và mỗi thành viên trong xã hội. Nếu nhà trường không dạy, doanh nghiệp không thay đổi, người sản xuất chạy theo lợi nhuận, còn người tiêu dùng không biết tự bảo vệ mình, thì mọi khẩu hiệu về an toàn chỉ là tấm lá chắn mỏng. Ngược lại, khi học sinh biết đọc nhãn, biết nghi ngờ những suất ăn rẻ bất thường, khi nhân viên bếp trường được đào tạo bài bản, khi phụ huynh tiếp nhận kiến thức từ con mình mang về, thì mỗi bữa ăn là một điểm cộng cho sức khỏe cộng đồng. Đó là cách duy nhất để chuyển an toàn thực phẩm từ “chiến dịch” thành văn hóa.
Kết luận: Đã đến lúc đưa an toàn thực phẩm vào chương trình chính khóa
Từ số liệu bệnh tật đến những vụ ngộ độc học đường, thông điệp rất rõ ràng: chúng ta không thể tiếp tục coi an toàn thực phẩm học đường là phụ lục của giáo dục. Khi INFOSAN và hệ thống thanh kiểm tra vẫn chưa đủ để chặn đà gia tăng ngộ độc, thì trường học phải trở thành nơi kiến thức vệ sinh thực phẩm được dạy bài bản, lặp lại và thực hành liên tục. Mô hình mà TS. Lê Thị Tưởng đang triển khai – kết hợp lý thuyết, trải nghiệm, khởi nghiệp, truyền thông cộng đồng – là minh chứng cho hiệu quả của cách tiếp cận này. Vấn đề không còn là “có nên” mà là “bao giờ” đưa nội dung này vào chương trình chính khóa, ít nhất dưới dạng một mô đun bắt buộc trong giáo dục sức khỏe. Mỗi năm chậm trễ là hàng nghìn ca ngộ độc mới, là thêm gánh nặng cho hệ thống y tế và là những tổn thương không đáng có đối với thế hệ trẻ. Hành động sớm là lựa chọn duy nhất nếu chúng ta nghiêm túc với mục tiêu xây dựng một cộng đồng biết bảo vệ sức khỏe của chính mình và của người khác.
