Starlink đã trở thành một công cụ đối ngoại
Starlink là mạng internet vệ tinh do SpaceX vận hành, có thể duy trì liên lạc ở những nơi hạ tầng mặt đất bị phá hủy hoặc kiểm soát, đồng thời cho phép chủ thể quản lý dịch vụ tác động đến khả năng kết nối. Vì vậy, quyền bật hoặc hạn chế mạng này không còn là quyết định kỹ thuật thuần túy: nó có thể chạm trực tiếp đến chiến trường và chính sách đối ngoại. Theo sáu cựu quan chức Mỹ, các chính quyền dưới thời Joe Biden và Donald Trump nhiều lần đề nghị SpaceX điều chỉnh dịch vụ tại Ukraine và Trung Đông. Những trao đổi này, được tiết lộ trong bối cảnh tranh cãi về hạn chế dịch vụ ở Ukraine, phơi bày sự phụ thuộc ngày càng lớn của Washington vào một doanh nghiệp tư nhân. Nhìn từ an ninh Mỹ, đây là lựa chọn thực dụng nhưng mong manh: nhà nước có thể cần năng lực của công ty, song không nhất thiết nắm quyền kiểm soát vận hành từng thời điểm.
Dưới thời Biden, Nhà Trắng được cho là vừa đề nghị ngắt Starlink để ngăn các lực lượng thân Iran ở Yemen và Lebanon liên lạc, vừa yêu cầu kích hoạt dịch vụ để hỗ trợ quân đội Ukraine và cung cấp internet cho người dân Iran. Các cuộc trao đổi có lúc tập trung vào việc ngăn Houthi và Hezbollah tiếp cận thiết bị đầu cuối. Nghịch lý ấy cho thấy Washington không xem kết nối vệ tinh là quyền truy cập bất biến; trong từng hoàn cảnh, nó được cân nhắc như một phương tiện có thể mở rộng hoặc thu hẹp để phục vụ mục tiêu chính sách.
Ukraine và Iran: cùng một mạng, những mục tiêu khác nhau
Tại Ukraine, mạng vệ tinh Ukraine do Starlink hỗ trợ đã trở thành phương tiện liên lạc thiết yếu giữa các đơn vị tiền tuyến, trong khi các đơn vị quân đội cho biết chưa có hệ thống nào có năng lực tương đương. Điều đó biến mỗi thay đổi về quyền truy cập hoặc tốc độ thành vấn đề tác chiến chứ không chỉ là trục trặc dịch vụ. Các báo cáo về hạn chế Starshield, phiên bản quân sự của Starlink, cùng tình trạng tốc độ Starlink suy giảm đã làm dấy lên lo ngại tại Kiev. Sự gián đoạn được cho là ảnh hưởng đến hoạt động của máy bay không người lái Ukraine. Người phát ngôn Đại sứ quán Ukraine tại Washington, Halyna Yusypiuk, nói ưu tiên của Kiev là khôi phục dịch vụ về tốc độ bình thường sớm nhất có thể vì tính mạng người dân phụ thuộc vào hệ thống.
Ở Iran, mục tiêu được mô tả lại khác: chính quyền Mỹ dưới thời Biden hỗ trợ đưa thiết bị Starlink vào nước này để giúp người dân tiếp cận internet và hỗ trợ phong trào biểu tình năm 2022. Tháng 2, một bản tin dẫn thông tin rằng chính phủ Mỹ đã chuyển hàng nghìn thiết bị đầu cuối Starlink vào Iran; trong khi một cựu quan chức xác nhận có hỗ trợ của chính quyền nhưng không nêu số lượng. Sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel vào năm 2025 và 2026, chính quyền Trump cũng được cho là đề nghị Musk cung cấp dịch vụ tại Iran, nhằm cải thiện khả năng liên lạc cho người biểu tình chống chính phủ. Những ví dụ này cho thấy cùng một hạ tầng có thể được xem là cứu cánh cho một nhóm và rủi ro an ninh đối với nhóm khác.
Khi quyền lực công phụ thuộc vào một công ty tư nhân
SpaceX Starlink nằm ở giao điểm giữa hợp đồng công và quyền quyết định của doanh nghiệp. Hệ thống của công ty có vai trò quan trọng với quân đội Mỹ và các đồng minh, nên Washington có lý do để thương lượng về cách sử dụng; nhưng tranh cãi quanh Ukraine cho thấy yêu cầu của chính phủ, quyền kiểm soát vận hành và trách nhiệm trước hậu quả không phải lúc nào cũng minh bạch. Tỷ phú Elon Musk khẳng định Starshield thuộc sở hữu và quyền kiểm soát của chính phủ Mỹ, còn giới hạn tốc độ hoặc mức độ sử dụng do quân đội quyết định và cuối cùng thuộc thẩm quyền tổng thống. Tuy nhiên, lời khẳng định ấy chưa xóa được câu hỏi về việc ai quyết định với Starlink, dịch vụ thương mại mà Ukraine cũng dựa vào.
Nhà tư vấn ngành vệ tinh Armand Musey nhận xét Musk trên danh nghĩa là lãnh đạo doanh nghiệp có hợp đồng với chính phủ, nhưng trên thực tế đang đưa ra những quyết định đối ngoại lớn. Hạ nghị sĩ Jason Crow cảnh báo các tỷ phú không qua bầu cử và tập đoàn tư nhân không nên quyết định điều gì là tốt nhất cho an ninh quốc gia Mỹ. Đây không chỉ là tranh luận về một cá nhân: khi hạ tầng liên lạc thiết yếu nằm trong tay doanh nghiệp, lựa chọn thương mại có thể trở thành lựa chọn an ninh. Washington cần quy định rõ quyền hạn, trách nhiệm và cơ chế dự phòng thay vì để đồng minh phải suy đoán ai có thể bật hoặc tắt dịch vụ.
Đồng minh cần phương án thay thế, không chỉ lời bảo đảm
Các quan chức châu Âu đã bày tỏ lo ngại về việc Ukraine bị hạn chế tiếp cận dịch vụ và cho rằng châu Âu cần phát triển năng lực liên lạc vệ tinh quân sự riêng. Vấn đề là hiện chưa có phương án thay thế khả thi trong ngắn hạn. Bởi vậy, yêu cầu trước mắt của Kiev vẫn là khôi phục dịch vụ về tốc độ bình thường, trong khi nhu cầu dài hạn là giảm phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất. Đây là bài học khó chịu cho các đồng minh: một mạng lưới có thể cứu liên lạc khi chiến tranh làm tê liệt hạ tầng, nhưng sự phụ thuộc vào nó cũng tạo ra điểm yếu chiến lược.
Washington có thể tiếp tục đề nghị SpaceX mở hoặc hạn chế quyền truy cập khi lợi ích an ninh đòi hỏi; các trường hợp ở Yemen, Lebanon, Ukraine và Iran cho thấy cách tiếp cận ấy đã xuất hiện dưới cả hai chính quyền. Nhưng nếu quyết định phụ thuộc quá nhiều vào thỏa thuận kín hoặc ý chí của một công ty, đồng minh sẽ khó lập kế hoạch và người dân có thể gánh hậu quả của gián đoạn. Kết luận không phải là loại bỏ doanh nghiệp tư nhân khỏi hạ tầng chiến lược, mà là đặt quan hệ đó trong khuôn khổ công khai, có trách nhiệm giải trình và có phương án dự phòng. Starlink có thể phục vụ an ninh Mỹ; quyền lực chi phối nó không nên chỉ nằm trong tay một bên.
