Starlink và sự trỗi dậy của “vệ tinh ngoại giao” Mỹ
Starlink chính sách Mỹ là cách Washington sử dụng mạng vệ tinh thương mại của SpaceX như một công cụ chiến lược, trong đó việc bật hoặc tắt kết nối vệ tinh ở các điểm nóng được coi như đòn bẩy ngoại giao và an ninh, tác động trực tiếp đến đồng minh, đối thủ và cả người dân trên chiến trường. Trong nhiều năm, các chính quyền Mỹ đã đề nghị Elon Musk điều chỉnh hoạt động Starlink tại Ukraine và Trung Đông, từ hạn chế kết nối trên chiến trường đến kiểm soát khả năng tiếp cận của lực lượng vũ trang. Điều này biến Starlink thành một dạng “vệ tinh ngoại giao”: không chỉ là hạ tầng công nghệ mà là công cụ quyền lực mềm, nơi một doanh nghiệp tư nhân đứng giữa Nhà Trắng, quân đội và các cuộc xung đột. Vấn đề không còn là Starlink có hữu ích hay không, mà là ai có quyền quyết định khi nào thế giới được kết nối – và khi nào bị cắt.
Biden, Trump và trò chơi bật/tắt Starlink trên bản đồ xung đột
Điểm đáng lo nhất trong Starlink chính sách Mỹ là việc cả hai chính quyền Biden và Trump đều coi việc bật/tắt dịch vụ như một công cụ can thiệp trực tiếp vào các điểm nóng. Sáu cựu quan chức cấp cao Mỹ cho biết Washington nhiều lần yêu cầu SpaceX bật hoặc tắt Starlink tại Ukraine và Trung Đông. Dưới thời Biden, Nhà Trắng đề nghị ngắt dịch vụ để chặn liên lạc của lực lượng Houthi ở Yemen và Hezbollah tại Lebanon, đồng thời kích hoạt hệ thống để hỗ trợ quân đội Ukraine và cung cấp internet cho người dân Iran. Chính quyền Trump cũng yêu cầu cung cấp Starlink tại Iran sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel, nhằm cải thiện khả năng liên lạc cho người biểu tình chống chính phủ. Một câu nói có tính cảnh báo là: “Các tỷ phú không được bầu và những tập đoàn tư nhân không nên quyết định điều gì là tốt nhất cho an ninh quốc gia Mỹ”. Thế nhưng thực tế cho thấy Washington đang chấp nhận chính điều đó.
Ukraine: khi kết nối vệ tinh trở thành sinh mạng trên chiến trường
Không nơi nào cho thấy rõ mặt tối của vệ tinh ngoại giao như Ukraine kết nối vệ tinh. Ngay sau khi Nga mở chiến dịch quân sự toàn diện năm 2022, chính quyền Biden thúc đẩy SpaceX mở rộng Starlink cho quân đội Ukraine. Nhưng cùng lúc, Elon Musk từng yêu cầu nhân viên ngắt vùng phủ sóng tại những khu vực Ukraine đang tìm cách giành lại từ Nga, khiến Nhà Trắng bất ngờ. Gần đây, Kiev bị hạn chế quyền truy cập Starshield – phiên bản quân sự của Starlink – đúng lúc phải hứng chịu các đòn không kích của Nga, làm gián đoạn hoạt động của drone Ukraine. Tổng thống Volodymyr Zelensky thừa nhận tốc độ Starlink sụt giảm trong khi Ukraine phụ thuộc vào hệ thống này để phòng thủ trước tên lửa Nga. Khi mạng vệ tinh bị siết, đó không chỉ là chuyện kỹ thuật; đó là hậu quả đau đớn trên chiến trường, nơi mỗi giây mất kết nối có thể đổi bằng sinh mạng.
Iran, Trung Đông và tham vọng kiểm soát truy cập mạng của Washington
Từ Iran đến Trung Đông, SpaceX chiến lược an ninh của Mỹ thể hiện rõ một logic: mở mạng cho lực lượng thân thiện, siết chặt với đối thủ. Trong làn sóng biểu tình bùng phát tại Iran tháng 9/2022 sau cái chết của Mahsa Amini, chính quyền Biden đề nghị SpaceX kích hoạt Starlink để hỗ trợ người dân Iran. Các thiết bị đầu cuối được đưa vào Iran với sự hỗ trợ của Washington, và trước đó, hàng nghìn thiết bị đã được chuyển vào nước này. Song cùng lúc, Mỹ yêu cầu Starlink ngắt dịch vụ để chặn liên lạc của lực lượng Houthi và Hezbollah, sau khi tình báo cho rằng họ đã tiếp cận thiết bị Starlink qua trung gian. Những cuộc trao đổi giữa Lầu Năm Góc, Nhà Trắng và SpaceX nhiều lần tập trung vào việc xác định và vô hiệu hóa các thiết bị này. Nói cách khác, kiểm soát truy cập mạng qua Starlink đang trở thành phần không thể tách rời trong chiến lược an ninh và chính sách đối ngoại của Mỹ.
Khi an ninh quốc gia phụ thuộc vào một tỷ phú
Những gì đang diễn ra cho thấy một nghịch lý: SpaceX chiến lược an ninh của Mỹ vừa là tài sản, vừa là rủi ro. Công ty của Elon Musk sở hữu hệ thống có vai trò quan trọng đối với quân đội Mỹ và các đồng minh. SpaceX thừa nhận phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chính phủ để bảo vệ công nghệ phục vụ mục tiêu an ninh quốc gia và chính sách đối ngoại. Nhưng chính sự phụ thuộc này khiến nhiều người đặt câu hỏi: ai thực sự quyết định cách dùng Starlink – Nhà Trắng hay Musk? Khi một doanh nghiệp tư nhân có thể ngắt hoặc mở mạng cho cả một chiến trường, đó không chỉ là quyền lực kinh tế mà là quyền lực chính trị. Các quan chức châu Âu đã cảnh báo cần phát triển năng lực liên lạc vệ tinh quân sự riêng, vì hiện chưa có phương án thay thế khả thi trong ngắn hạn. Kết luận không mấy dễ chịu: Starlink đã trở thành hạ tầng an ninh cốt lõi, nhưng thế giới vẫn chưa có cơ chế dân chủ và minh bạch để kiểm soát quyền lực mới này.
