Nhạc AI: Sự hoàn hảo vô hồn và cái giá thẩm mỹ phải trả
Nhạc AI là các bản nhạc hoặc giọng hát được tạo ra, phối khí và xử lý bằng thuật toán trí tuệ nhân tạo, có khả năng tái tạo giọng người, kiểm soát cao độ, trường độ và cảm xúc bề mặt gần như hoàn hảo, từ đó tạo nên những ca khúc nghe rất trơn tru nhưng thường thiếu dấu vết rõ ràng của một con người đang sống phía sau âm thanh ấy. Nghe mãi nhạc AI hát, người ta sẽ dần coi sự hoàn hảo vô hồn là quy chuẩn, quên cái hay của những nốt ngân có tì vết, tiếng lấy hơi tự nhiên đầy cảm xúc của ca sỹ. Vấn đề của nhạc AI và thẩm mỹ không nằm ở chỗ công nghệ xấu hay tốt, mà ở chỗ chính đôi tai chúng ta đang bị “huấn luyện” lại. Khi giọng hát nhân tạo luôn sạch, sáng, không chênh phô, nó ngấm ngầm gửi đi thông điệp: cái gì có lỗi đều là dở. Và đó là lúc chúng ta bắt đầu đánh mất khả năng thưởng thức vẻ đẹp của sự bất toàn – thứ vốn là linh hồn của âm nhạc con người.
Khi người nghe không còn quan tâm ai đang hát
Nhạc AI đã rời khỏi phạm vi thử nghiệm để bước vào đời sống thường ngày, từ playlist cá nhân đến âm nhạc phát trong quán cà phê, nhà hàng hay trên các chuyến xe. Ở những không gian đó, âm nhạc chỉ làm nền, người nghe không phải lúc nào cũng cần biết ca sĩ, nhạc sĩ hay thậm chí tên bài hát. Một playlist dài với giọng hát nhân tạo dễ chịu là đủ để lấp đầy không gian. Khi giọng AI ngày càng tự nhiên, nhiều người “nghe hết bài rồi mới biết đó là ca sĩ thật hay AI, thậm chí cũng không quan tâm” – như nhận định của một nhạc sĩ sáng tác đương đại. Nhạc AI vì thế đáp ứng hoàn hảo nhu cầu tiêu dùng tức thời: dễ nghe, hợp tâm trạng, không đòi hỏi đầu tư cảm xúc. Nhưng chính sự tiện lợi này đang đẩy âm nhạc đích thực vào thế “đồ ăn nhanh”: nghe vài lần rồi bỏ, không còn động lực đi sâu vào thế giới nội tâm của nghệ sĩ.
Tiêu chuẩn âm nhạc mới: khi máy móc định nghĩa cái hay
Một ca khúc do con người sáng tác nhưng được AI phối khí và hát có thể hoàn chỉnh đến mức khó bắt lỗi: cao độ chính xác, tiết tấu gọn ghẽ, âm thanh sạch sẽ, cách xử lý được tính toán kỹ càng. Khi khán giả ngày càng tiếp xúc nhiều với những giọng AI được xử lý sạch, ít lỗi, lên nốt cao dễ dàng và có thể biến đổi theo nhiều phong cách, chuẩn nghe của công chúng dĩ nhiên thay đổi. Nếu mỗi ngày một người nghe hàng loạt ca khúc đều là nhân tạo, được tối ưu để dễ tiếp nhận, ít lỗi, giọng hát sạch và cách xử lý cảm xúc “vừa đủ”, sự lặp lại ấy sẽ góp phần hình thành một chuẩn thẩm mỹ mới. Lúc đó, ca sĩ thật chỉ hơi chênh một chút đã bị chê là lỗi, giọng khàn đặc trưng bị coi là khó nghe, cách nhả chữ riêng bị xem là “không mượt”. Giọng hát nhân tạo trở thành thước đo; con người buộc phải cạnh tranh với một đối thủ gần như không bị giới hạn bởi sức khỏe, quãng giọng hay thể lực.
Não bộ bị “lập trình lại”: từ rung động đến vô cảm
Trong tâm lý học âm nhạc, càng nghe một thứ nhiều lần, chúng ta càng quen và có xu hướng thích nó; một nghiên cứu cho người tham gia nghe 40 đoạn nhạc tới 28 lần trong khoảng bốn tuần cho thấy mức độ yêu thích tăng theo số lần nghe. Đặt hiện tượng này vào nhạc AI, kết quả trở nên đáng lo: nếu các sản phẩm do AI hát phủ kín môi trường nghe nhạc, AI sẽ làm thay đổi chính tiêu chuẩn mà chúng ta dùng để đánh giá một giọng hát hay. Một nghiên cứu với 152 người nghe nhạc để thư giãn hoặc tái tạo năng lượng cho thấy người nghe nhận diện đúng cảm xúc của tác phẩm ở bản do người hát với tỷ lệ 65,54%, trong khi ở bản giọng AI chỉ là 31,66%. Kết quả là AI đã tiến rất gần con người ở một số khía cạnh, nhưng vẫn thấp hơn về độ tự nhiên, ngữ điệu và đặc biệt là biểu đạt cảm xúc. Khi chúng ta liên tục tiếp xúc với các bài hát của AI với cấu trúc bề nổi rất hoàn hảo nhưng rỗng ở chiều sâu, vùng não xử lý cảm xúc sẽ ít được kích hoạt hơn, nghe lâu sẽ tạo ra sự “bão hòa” cảm xúc, khiến con người trở nên hờ hững và khó rung động trước cái hay của âm nhạc đích thực.
Giữ lấy sự bất toàn của con người như một hành động kháng cự
Một MV gần đây kết hợp âm nhạc với công nghệ AI cho thấy nhạc sĩ có thể dùng công cụ mới để rút ngắn quá trình hình thành sản phẩm, từ lên ý tưởng, tạo hòa âm đến giọng hát. Vấn đề không phải là cấm đoán nhạc AI, mà là không để nó định nghĩa toàn bộ cảm xúc trong nhạc của chúng ta. Nhạc AI giống như “đồ ăn nhanh” chứa quá nhiều đường, muối và calo rỗng; lúc đầu ăn thấy đậm vị nhưng thiếu dinh dưỡng, cơn “nghiện” sự bóng bẩy cơ học này sẽ dần làm lệch lạc tiêu chuẩn về một giọng hát hay. Nếu các sản phẩm ấy trở thành thứ âm thanh quen thuộc của cả thế hệ, âm nhạc sẽ không thực sự là âm nhạc nữa nếu thế hệ sau này mất khả năng nhận ra giá trị của cá tính, chiều sâu trải nghiệm và những dấu vết rất riêng của người nghệ sỹ. Trong một thị trường có quá nhiều giọng hát “hoàn hảo”, sự không hoàn hảo của con người đôi khi lại tạo nên cảm xúc. Lựa chọn chủ động nghe ca sĩ bằng xương bằng thịt, chấp nhận cả những hơi thở vụng về, vì thế, không chỉ là gu cá nhân mà còn là cách bảo vệ tai nghe, trái tim và tiêu chuẩn âm nhạc mới mà chúng ta muốn truyền lại.
