Tín chỉ carbon Việt Nam: Từ rừng Bắc Trung Bộ đến ruộng đồng
Tín chỉ carbon Việt Nam là đơn vị đo lường phần khí nhà kính được cắt giảm hoặc hấp thụ nhờ rừng và sản xuất nông nghiệp, có thể được chứng nhận rồi mua bán trên thị trường carbon để tạo nguồn thu mới cho Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân, đồng thời khuyến khích mô hình giảm phát thải gắn với bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế địa phương. Điểm mấu chốt của câu chuyện hiện nay là Việt Nam không chỉ nói về tín chỉ carbon trên giấy, mà đã chuyển nhượng khoảng 11,3 triệu tấn CO₂ từ rừng Bắc Trung Bộ cho một đối tác quốc tế, khẳng định tín chỉ carbon rừng đã trở thành hàng hóa thực sự. Điều này đưa doanh thu carbon credit khỏi vai trò “tiềm năng” để trở thành dòng tài chính cụ thể, buộc chúng ta phải trả lời câu hỏi: ai sẽ được hưởng lợi, và nông dân đứng ở đâu trong chuỗi giá trị carbon mới. Trước đây, giảm phát thải ở nông nghiệp chủ yếu được xem như nghĩa vụ bảo vệ môi trường; nay khi thị trường carbon đang dần hình thành, phần phát thải giảm được bắt đầu mang thêm giá trị kinh tế cho sản xuất, mở ra một cách tính mới cho ruộng đồng.
Thị trường carbon: Từ chính sách đến áp lực phải chia sẻ lợi ích
Quyết định 232/QĐ-TTg về đề án thành lập và phát triển thị trường carbon đã đặt nền tảng cho việc coi giảm phát thải là một loại hàng hóa có thể trao đổi. Đây không chỉ là bước đi kỹ thuật, mà là một thay đổi quan điểm: phát thải không còn là thứ bị quản lý thụ động, mà là nguồn lực có thể đo, bán và chia lợi ích. Trong bối cảnh hơn 80 quốc gia đã áp dụng cơ chế định giá carbon và hơn 58 nước vận hành thị trường tín chỉ cùng hạn ngạch phát thải, việc Việt Nam dự kiến vận hành đầy đủ thị trường carbon từ năm 2029 cho thấy chúng ta không thể đứng ngoài xu hướng này. Nếu chậm chân, rừng và đồng ruộng sẽ tiếp tục gánh trách nhiệm hấp thụ khí nhà kính mà không nhận được phần lợi ích tương xứng. Điều đáng nói là khi doanh thu từ tín chỉ carbon xuất hiện, câu hỏi công bằng lập tức trở nên cấp bách: tiền từ tín chỉ carbon không thể chỉ nằm ở cấp trung ương hoặc trong tay vài doanh nghiệp; nếu người dân và địa phương không được chia phần rõ ràng, thị trường carbon sẽ khó có tính chính danh.
Thanh Hóa: Cụ thể hóa chiến lược carbon trên đồng ruộng
Thanh Hóa là một trong những địa phương hiếm hoi không chờ thị trường carbon “chín muồi” rồi mới hành động, mà đang kéo câu chuyện tín chỉ carbon xuống tận thửa ruộng và nương mía. Kế hoạch 194/KH-UBND đặt mục tiêu đến năm 2035 xây dựng 50.000 ha lúa và 1.000 ha mía theo hướng giảm phát thải, có khả năng chứng nhận tín chỉ carbon, biến ruộng đồng thành vùng sản xuất gắn trực tiếp với chuỗi giá trị carbon. Giai đoạn 2026–2030, 30.000 ha lúa sẽ áp dụng kỹ thuật tưới ướt – khô xen kẽ tại các vùng tập trung, trong khi 1.000 ha mía ở Thọ Xuân, Thạch Thành, Ngọc Lặc, Như Thanh được quy hoạch thành mô hình nông nghiệp tái tạo môi trường, hướng tới chứng nhận tín chỉ carbon. Kế hoạch không dừng ở kỹ thuật canh tác; nó yêu cầu mỗi địa phương có lợi thế sản xuất tập trung phải xây dựng ít nhất một mô hình giảm phát thải, đi kèm nâng cấp thủy lợi, hạ tầng nội đồng, tập huấn cán bộ và nông dân, xây dựng cơ sở dữ liệu về phát thải trong trồng trọt. Nổi bật trong cách làm này là quan điểm: muốn có tín chỉ carbon thì phải có thay đổi thật trên đồng ruộng, phải tổ chức được vùng sản xuất đủ lớn và phải có người đứng ra liên kết. Đây là bước chuyển từ khẩu hiệu bảo vệ môi trường sang thiết kế mô hình kinh tế carbon cụ thể.
Vùng mía Lam Sơn: Khi doanh nghiệp đứng ra tổ chức chuỗi giá trị carbon
Cuối năm 2024, tại vùng mía Lam Sơn, một doanh nghiệp mía đường đã cùng các đối tác Nhật Bản triển khai dự án giảm phát thải carbon trên khoảng 500 ha đất do nông dân ký hợp đồng canh tác, với mục tiêu mở rộng lên 8.000 ha và đăng ký tín chỉ carbon theo phương pháp cải thiện quản lý đất nông nghiệp VM0042. Đây là mô hình cho thấy khi doanh nghiệp có vùng nguyên liệu và liên kết với nông dân, họ có thể đứng ra tổ chức chuỗi giá trị carbon thay vì để nông dân tự xoay xở. Giảm phát thải ở vùng mía Lam Sơn bắt đầu từ các bước rất sát với sản xuất: sử dụng phân bón hợp lý, tăng phân hữu cơ, cải thiện đất và theo dõi sự thay đổi của cây trồng để vừa giảm khí nhà kính, vừa tăng khả năng lưu trữ carbon trong đất. Đối với người trồng mía, điều họ quan tâm trước hết vẫn là năng suất và chi phí; nếu giảm được lượng phân mà cây vẫn phát triển tốt, đất cải thiện và chi phí đầu vào giảm, họ có lý do rõ ràng để duy trì cách làm mới. Mấu chốt là: nếu một vùng mía tạo ra tín chỉ carbon, giá trị ấy không thể dừng ở doanh nghiệp hay nhà đầu tư; người nông dân phải có phần lợi ích tương xứng với những thay đổi họ thực hiện trên ruộng của mình. Nếu không thiết kế cơ chế chia sẻ minh bạch, mô hình này sẽ biến nông dân thành “nhà cung cấp dữ liệu phát thải giá rẻ” chứ không phải chủ thể của chuyển đổi xanh.
Từ rừng đến ruộng: Cách để nông dân và địa phương bước vào thị trường carbon
Trong lĩnh vực rừng, một địa phương có diện tích lớn đã thông qua đề án bán tín chỉ carbon, đặt mục tiêu đến năm 2030 có ba dự án carbon được phê duyệt và chủ động kết nối nguồn cung tín chỉ rừng với thị trường trong nước và toàn cầu. Mô hình này cho thấy cách một địa phương biến diện tích rừng cùng khả năng hấp thụ carbon thành nguồn lực tài chính mới, đồng thời tạo động lực mở rộng rừng trồng, nâng cao chất lượng rừng tự nhiên, bảo tồn và phục hồi đa dạng sinh học. Thanh Hóa cũng đang có những điều kiện tương tự ở nông nghiệp: diện tích lúa lớn, hơn 647.000 ha rừng, cùng hệ thống mô hình lúa giảm phát thải sử dụng tưới ướt – khô xen kẽ đã chứng minh khả năng giảm CO₂ tương đương trên mỗi ha. Tuy nhiên, để phần giảm phát thải đó trở thành tín chỉ carbon được thị trường chấp nhận, vẫn cần hoàn thiện cơ chế chứng nhận, phân chia lợi ích và dữ liệu đủ tin cậy. Kết luận rõ ràng là nông dân và địa phương hoàn toàn có thể tham gia chuỗi giá trị carbon để tăng thu nhập, nhưng điều kiện tiên quyết là phải nhìn giảm phát thải như một hoạt động sản xuất có giá, không phải nhiệm vụ “làm thêm cho môi trường”. Tín chỉ carbon Việt Nam sẽ chỉ thực sự bền vững nếu người trực tiếp làm đất, bón phân, giữ rừng được coi là đối tác kinh tế, chứ không phải người thực hiện miễn phí cho các dự án carbon.
