Tín chỉ carbon Việt Nam: cơ hội mới nhưng không dành cho người đi sau
Tín chỉ carbon là đơn vị đại diện cho một tấn CO2 được cắt giảm hoặc hấp thụ nhờ các hoạt động như bảo vệ rừng hay thay đổi cách canh tác nông nghiệp, cho phép các tổ chức mua bán phần giảm phát thải này như một loại hàng hóa môi trường để vừa đạt mục tiêu khí hậu, vừa tạo thêm nguồn thu cho cộng đồng địa phương. Trong bức tranh đó, tín chỉ carbon Việt Nam đã bước ra khỏi phòng họp chính sách và bắt đầu trở thành tài sản có thể giao dịch trên thị trường carbon toàn cầu. Đến thời điểm này, Việt Nam đã chuyển nhượng thành công khoảng 11,3 triệu tấn CO2 tín chỉ carbon rừng Bắc Trung Bộ theo thỏa thuận với World Bank carbon credits, chứng minh tiềm năng không còn ở mức lý thuyết. Hỏi thẳng: hoặc Việt Nam định vị mình là nguồn cung tín chỉ carbon chất lượng cao, hoặc chấp nhận bị loại khỏi cuộc chơi đang đi vào giai đoạn thanh lọc.
Thị trường carbon toàn cầu đang thanh lọc: chất lượng cao là vé vào cửa
Thị trường carbon toàn cầu không còn ở giai đoạn tăng trưởng bằng mọi giá mà đang siết chặt chuẩn mực chất lượng. Nửa đầu năm nay, chỉ khoảng 98 triệu tín chỉ carbon được phát hành, giảm gần 32% so với cùng kỳ năm trước, trong khi tổng nguồn cung dự báo tiếp tục sụt mạnh. Quan trọng hơn, cơ cấu đang dịch chuyển: khoảng 27% tín chỉ được tổ chức Sylvera chấm từ mức BBB trở lên lại chiếm trên 50% tổng giá trị thị trường. Nói cách khác, tín chỉ carbon chất lượng cao đang trở thành chuẩn mặc định, còn tín chỉ chất lượng thấp dần bị đào thải. Theo Climate Focus, đây là giai đoạn thanh lọc, chỉ những dự án bền vững, ít rủi ro rò rỉ phát thải mới giữ được vị thế. Việt Nam kết nối thị trường tín chỉ carbon trong nước với thế giới đúng lúc chuẩn mực này chiếm ưu thế, nên nếu tiếp tục phát triển dự án kiểu “làm cho có”, khả năng bị loại khỏi thị trường là rất rõ.
Từ rừng Bắc Trung Bộ đến Đà Nẵng: tài sản khí hậu đang được định giá
Rừng đang trở thành tài sản khí hậu thực sự, chứ không chỉ là khẩu hiệu bảo vệ môi trường. Diện tích rừng lớn, khả năng hấp thụ CO2 cao giúp Việt Nam tạo ra tín chỉ carbon rừng có sức hút với nhà đầu tư quốc tế. Một vườn quốc gia với 76.000 ha rừng nguyên sinh có thể hấp thụ hàng trăm nghìn tấn CO2 mỗi năm, nếu quy đổi theo nguyên tắc một tấn CO2 là một tín chỉ carbon thì đây là nguồn tín chỉ đáng kể. Địa phương có diện tích rừng lớn nhất cả nước đang xây dựng lộ trình bán tín chỉ carbon, hướng đến ba dự án carbon được phê duyệt đến năm 2030 và chủ động kết nối nguồn cung với thị trường trong nước lẫn thị trường carbon toàn cầu. Đây là bước đi đúng: coi tín chỉ carbon là nguồn lực tài chính mới để mở rộng rừng trồng, nâng chất lượng rừng tự nhiên và gắn lợi ích kinh tế với bảo tồn đa dạng sinh học. Nhưng nếu không có bộ tiêu chí chuẩn quốc tế và cơ chế đo lường, báo cáo, thẩm định đủ minh bạch, tín chỉ rừng Việt Nam khó thoát khỏi vùng giá thấp.
Giảm phát thải nông nghiệp: Thanh Hóa cho thấy ruộng đồng cũng là mỏ carbon
Nông nghiệp từng được nhìn như nguồn phát thải phải kiểm soát, nay ruộng đồng lại trở thành mỏ tín chỉ carbon nếu biết thay đổi cách canh tác. Thanh Hóa là một trong những địa phương đi đầu đưa câu chuyện tín chỉ carbon Việt Nam xuống tận cánh đồng. Kế hoạch của tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2035 xây dựng 50.000 ha lúa và 1.000 ha mía theo hướng giảm phát thải, đủ điều kiện chứng nhận tín chỉ carbon. Giai đoạn 2026-2030, khoảng 30.000 ha lúa sẽ áp dụng kỹ thuật tưới ướt – khô xen kẽ, còn 1.000 ha mía ở Thọ Xuân, Thạch Thành, Ngọc Lặc, Như Thanh phát triển mô hình nông nghiệp tái tạo môi trường. Cuối năm 2024, vùng mía Lam Sơn bắt đầu dự án giảm phát thải carbon do Lasuco phối hợp với đối tác Nhật Bản triển khai, mở hướng tạo tín chỉ từ cây mía. Với người trồng mía, câu chuyện không phải là thuật ngữ carbon mà là năng suất, chi phí: nếu giảm phân bón, đất tốt lên, chi phí đầu vào giảm, họ có động lực duy trì mô hình. Người nông dân phải có phần lợi ích tương xứng với những thay đổi họ thực hiện, nếu không, mô hình giảm phát thải khó đi đường dài.
Chiến lược để Việt Nam không bị loại khỏi thị trường carbon toàn cầu
Cơ hội đã rõ, nhưng nếu không có chiến lược bài bản, tín chỉ carbon Việt Nam sẽ mãi ở phân khúc giá thấp và dễ bị gạt ra bên lề. Trước hết, giai đoạn thí điểm đến năm 2028 phải được dùng để xây dựng bộ tiêu chí cho tín chỉ carbon chất lượng cao, đi kèm hệ thống đo lường, báo cáo, thẩm định (MRV) đáng tin và minh bạch. Từ năm 2029, khi thị trường carbon Việt Nam chính thức vận hành và kết nối với thế giới, chuẩn nội địa phải khớp với chuẩn quốc tế, nếu không doanh nghiệp sẽ bị mắc kẹt trong chênh lệch yêu cầu. Chính sách đất rừng cần khuyến khích trồng cây gỗ lớn dài ngày thay vì cây ngắn ngày làm giảm khả năng tạo và tích lũy tín chỉ carbon. Ở nông nghiệp, các đề án như 1 triệu ha lúa phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long phải được coi là trụ cột tạo tín chỉ, chứ không chỉ là chương trình sản xuất sạch. Câu hỏi không còn là “Việt Nam có nên tham gia thị trường carbon toàn cầu không?” mà là “Việt Nam muốn đứng ở phân khúc nào của thị trường tín chỉ carbon chất lượng cao?”. Nếu câu trả lời vẫn mơ hồ, chúng ta đang chậm chân.
