Khi người cứu chữa lại âm thầm tổn thương
Sức khỏe tâm thần nhân viên y tế là trạng thái cảm xúc, nhận thức và khả năng đối phó áp lực giúp bác sĩ, điều dưỡng và kỹ thuật viên duy trì sự tập trung, nhân ái và an toàn khi chăm sóc bệnh nhân trong môi trường bệnh viện đầy căng thẳng, sang chấn và ca trực kéo dài. Sau đại dịch COVID-19, câu chuyện sức khỏe tâm thần đã rời khỏi phạm vi phòng khám tâm thần để trở thành một cuộc khủng hoảng âm ỉ trong lòng các bệnh viện, nơi những người khoác áo blouse trắng phải gồng mình trước áp lực công việc bệnh viện, nhưng lại ít khi được hỏi: họ có đang ổn không.
Các nghiên cứu quốc tế cho thấy tỷ lệ burnout y tế – kiệt sức nghề nghiệp trong ngành – dao động 40–55%, có nơi lên tới 66,5%, thậm chí khảo sát tại Trung Quốc ghi nhận 87,8% nhân viên y tế rơi vào tình trạng này. Đây không còn là vài trường hợp cá biệt mà là một làn sóng làm bào mòn sức khỏe tâm thần nhân viên y tế toàn cầu. Nếu coi hệ thống y tế là cơ thể sống, thì chính đội ngũ chăm sóc đang trở thành “cơ quan” bị tổn thương nặng nhất, nhưng lại ít được điều trị nhất.
Áp lực ca trực, tình huống sinh tử và sang chấn tâm lý y tế tích tụ
Đặc thù nghề y là sống cùng những quyết định sinh tử trong quỹ thời gian bị xé nhỏ bởi những ca trực kéo dài. Khối lượng công việc lớn, thiếu nhân lực, trực liên tục khiến nhiều người luôn trong trạng thái căng như dây đàn. Áp lực công việc bệnh viện không chỉ là số lượng bệnh nhân mà còn là nhịp độ cấp cứu, giấy tờ hành chính, họp hành, kiểm tra… chồng chất lên cùng một ngày làm việc. Khi “sai số bằng 0” là yêu cầu bắt buộc, mỗi ca bệnh trở thành một bài kiểm tra thần kinh không hồi kết.
Nặng nề hơn, đây là môi trường mà sang chấn tâm lý y tế gần như là điều chắc chắn: nhân viên y tế tiếp xúc thường xuyên với bệnh tật, thương tích, cái chết, đặc biệt tại ICU và hồi sức cấp cứu. Mỗi lần chứng kiến một bệnh nhân tử vong, nhất là khi đã dốc toàn lực, để lại một vết cắt nhỏ trong tâm trí. Một vài vết cắt có thể là “nghề phải chịu”, nhưng hàng trăm, hàng nghìn vết cắt tích tụ nhiều năm sẽ trở thành vết thương sâu khó lành, biểu hiện bằng mất ngủ, ác mộng, chai sạn cảm xúc hoặc trầm cảm.
“Hội chứng siêu nhân”: khi tổn thương bị phủ bằng kỳ vọng
Nghịch lý lớn nhất của sức khỏe tâm thần nhân viên y tế là người hiểu bệnh tâm thần lại ngại thừa nhận mình có vấn đề. Xã hội kỳ vọng “thiên thần áo trắng” luôn khỏe mạnh, kiên cường, không được phép gục ngã. Kỳ vọng đó biến thành “hội chứng siêu nhân”: họ tin rằng mình phải đủ mạnh để chịu mọi áp lực, tự vượt qua khủng hoảng cảm xúc mà không cần giúp đỡ. Thừa nhận mình lo âu hay trầm cảm đồng nghĩa với việc “mất hình tượng”, là “yếu đuối”, là “không đủ bản lĩnh làm nghề”.
Ngay cả khi đã có những nỗ lực như phòng khám và tư vấn tâm lý riêng cho nhân viên y tế được mở tại một bệnh viện chuyên khoa từ giai đoạn 2016–2017, gần như không có ai tìm đến sử dụng dịch vụ này. Điều đó cho thấy rào cản không nằm ở thiếu dịch vụ, mà nằm ở định kiến: bệnh tâm thần vẫn bị gắn với nhãn “điên”, “khùng”, nên nhân viên y tế chọn gọi cho mẹ, người yêu hoặc im lặng, hơn là gặp chuyên gia. Họ chữa lành cho người khác bằng khoa học, nhưng lại tự chữa mình bằng cách chịu đựng.
Khi hệ thống chưa bảo vệ người bảo vệ sức khỏe
Điểm sáng hiếm hoi là cơ quan quản lý y tế bắt đầu nhìn sức khỏe tâm thần như một phần chính thức của y tế cộng đồng. Một hướng dẫn dự phòng rối loạn tâm thần và quản lý, chăm sóc y tế – xã hội cho người có nguy cơ tại cộng đồng đã được ban hành, với quy trình 5 bước từ sàng lọc, phân tầng nguy cơ đến can thiệp phù hợp. Trong đó, trạm y tế xã được giao nhiệm vụ lập hồ sơ quản lý, theo dõi điều trị, phát hiện tái phát cho người có nguy cơ và người mắc rối loạn. Đây là nền tảng quan trọng, nhưng nếu không có hạng mục riêng cho nhân viên y tế, hệ thống vẫn bỏ sót nhóm đang chịu áp lực nặng nhất.
Song song đó, mô hình chăm sóc sức khỏe tinh thần từ xa với tư vấn trực tuyến và ứng dụng tích hợp trí tuệ nhân tạo đang được triển khai để hỗ trợ sàng lọc, theo dõi, phát hiện sớm nguy cơ rối loạn tâm thần. Tuy nhiên, nếu bệnh viện vẫn thiếu nhân lực, lịch trực dày đặc, quá tải hành chính không giảm, mọi chương trình hỗ trợ chỉ giống như dán băng keo lên một vết thương đang chảy máu. Nhân viên y tế được khuyên ngủ đủ, tập thể dục 150–300 phút/tuần, khám sức khỏe định kỳ, nhưng câu hỏi là: lịch làm việc hiện tại có cho họ cơ hội thực hiện những lời khuyên đó không?
Cân bằng giữa chăm sóc bệnh nhân và bảo vệ người chăm sóc
Nếu sức khỏe tâm thần nhân viên y tế suy sụp, hệ thống chăm sóc sức khỏe sẽ phải trả giá bằng sai sót chuyên môn, thái độ lạnh lùng và làn sóng nghỉ việc. Như một lãnh đạo ngành y đã nhấn mạnh, sức khỏe tinh thần của đội ngũ nhân viên y tế là yếu tố quyết định khả năng chăm sóc và điều trị người bệnh. Nói cách khác, bảo vệ bệnh nhân bắt đầu từ bảo vệ bác sĩ, điều dưỡng. Burnout y tế không chỉ là chuyện “mệt thì nghỉ” mà là một rủi ro an toàn người bệnh ở tầm hệ thống.
Giải pháp không thể dừng ở những buổi nói chuyện “giữ cân bằng cuộc sống – công việc”. Cần một hệ thống hỗ trợ tâm lý chuyên biệt cho nhân viên y tế: sàng lọc định kỳ, tư vấn bắt buộc sau các sự kiện sang chấn, kênh hỗ trợ ẩn danh, và đặc biệt là cải tổ cách tổ chức ca trực, giảm áp lực công việc bệnh viện. Nhân viên y tế cần được học cách chăm sóc sức khỏe tâm thần của chính mình, không phải như một lời khuyên “tự cố gắng”, mà như một quyền nghề nghiệp được bảo đảm. Họ không cần thêm huy chương, họ cần một môi trường cho phép họ được yếu đuối, được chữa trị, để có thể tiếp tục mạnh mẽ vì người bệnh.
