AI trong chính phủ là gì và vì sao phải giữ vai trò chủ động của con người
AI trong chính phủ là việc cơ quan nhà nước dùng hệ thống trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ tra cứu, tổng hợp, phân tích dữ liệu, soạn thảo văn bản và gợi ý quyết định trong quản lý, điều hành và phục vụ người dân, doanh nghiệp, nhưng kết quả do thuật toán tạo ra luôn phải được cán bộ chịu trách nhiệm kiểm tra, đánh giá trước khi áp dụng vào hoạt động công vụ nhằm bảo đảm tính hợp pháp, minh bạch và quyền lợi của tổ chức, cá nhân. Điểm cốt lõi của bài toán AI trong chính phủ là không để công nghệ dẫn dắt bộ máy hành chính, mà dùng công nghệ như một trợ lý thông minh để tăng năng suất, còn phán đoán và trách nhiệm vẫn thuộc về con người. Thứ trưởng Bộ KH&CN Trần Trung Tính nhấn mạnh “công nghệ có thể hỗ trợ cán bộ, công chức, viên chức nhưng không thay thế trách nhiệm của con người”, kết quả do AI tạo ra phải được kiểm chứng trước khi sử dụng trong công vụ. Đây không phải lời nhắc mang tính hình thức, mà là ranh giới giữa cải cách hành chính dựa trên dữ liệu và nguy cơ buông lỏng trách nhiệm khi núp sau thuật toán.
Khoảng cách giữa thử nghiệm AI và triển khai thực tế trong bộ máy nhà nước
Nhìn ra thế giới, bức tranh AI trong chính phủ cho thấy một nghịch lý rõ ràng: thí điểm thì nhiều, chuyển đổi thực sự thì ít. Theo một báo cáo, AI đã hiện diện trong ít nhất một lĩnh vực của chính phủ tại 35 trong số 36 quốc gia trong một khối, tương đương 97%, nhưng số lượng dự án không tự động biến thành năng lực thường xuyên của bộ máy hành chính. Ấn Độ là ví dụ điển hình: chương trình IndiaAI Mission xác định 762 trường hợp có thể ứng dụng AI tại 62 bộ, ngành, phê duyệt 58 trung tâm xuất sắc và 543 phòng thí nghiệm dữ liệu và AI. Con số ấn tượng ấy lại phơi bày một vấn đề khác: thiếu “lớp triển khai” kết nối mô hình AI với hệ thống mà công chức dùng hằng ngày. Trong môi trường thử nghiệm, dữ liệu được làm sạch, quy trình đơn giản, chuyên gia túc trực. Khi bước vào thực tế, AI phải xử lý hạ tầng cũ, dữ liệu phân tán, quy định pháp lý phức tạp, đội ngũ có trình độ công nghệ không đồng đều. Đó là lý do nhiều dự án được báo cáo là “thành công” trong phòng thí nghiệm lại thất bại khi mở rộng, khiến “thí điểm thành công” và “chuyển đổi thành công” trở thành hai khái niệm rất khác nhau.
AI như trợ lý thông minh: hỗ trợ mạnh nhưng không tranh vai người chịu trách nhiệm
Nếu bỏ qua những khẩu hiệu hào nhoáng, giá trị thực tế của AI trong chính phủ nằm ở vai trò trợ lý thông minh cho cán bộ, công chức. Trong khu vực công, AI có thể hỗ trợ tra cứu, tổng hợp thông tin, soạn thảo, rà soát văn bản, phân tích dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định, góp phần nâng cao chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp. Đây là những công việc đang tiêu tốn rất nhiều thời gian và nhân lực, trong khi thuật toán có thể xử lý nhanh hơn và ít sai sót hơn ở khâu kỹ thuật. Nhưng tốc độ và sự tiện lợi dễ khiến bộ máy hành chính “say” vào câu trả lời của máy. Thứ trưởng Trần Trung Tính nhiều lần nhắc lại rằng AI chỉ là trợ lý thông minh, không thể thay thế trách nhiệm của cán bộ, công chức, viên chức; kết quả do AI gợi ý phải được kiểm chứng, đánh giá trước khi sử dụng trong hoạt động công vụ. Cùng quan điểm, các chuyên gia cảnh báo việc sử dụng AI phải đi cùng kiểm chứng, bảo mật và phân định trách nhiệm rõ ràng, tránh tâm lý ỷ lại vào thuật toán và đổ lỗi cho công nghệ khi xảy ra sai sót.
Bắt đầu từ bài toán thực tế, không chạy theo phong trào thí điểm
Một sai lầm phổ biến trong triển khai AI trong chính phủ là thích “thí điểm rộng rãi” mà thiếu câu hỏi căn bản: công nghệ giải quyết vấn đề cụ thể nào. Thứ trưởng Trần Trung Tính yêu cầu việc triển khai pháp luật về AI phải gắn với nhu cầu ứng dụng AI thực tế; mỗi cơ quan, địa phương cần bắt đầu từ những bài toán cụ thể như: công việc nào đang tốn nhiều thời gian, dữ liệu nào chưa được khai thác hiệu quả, quy trình nào có thể được hỗ trợ, dịch vụ nào cho người dân và doanh nghiệp có thể được cải thiện. Chỉ khi xuất phát từ bài toán thực tiễn, cơ quan nhà nước mới lựa chọn được mô hình triển khai phù hợp, tránh tình trạng xây hệ thống hoành tráng nhưng ít người dùng, hoặc dùng mà không gắn vào quy trình công vụ rõ ràng. Xu hướng hiện nay cho thấy AI đang chuyển dịch từ phạm vi nghiên cứu, thử nghiệm sang phục vụ trực tiếp công việc điều hành và đời sống kinh tế – xã hội, trong đó có các ứng dụng như phân tích lưu lượng và hỗ trợ điều tiết giao thông, tra cứu thủ tục hành chính hay camera thông minh giám sát và cảnh báo tình huống bất thường. Đây là minh chứng rằng khi tập trung vào bài toán cụ thể, AI có thể đem lại giá trị nhìn thấy được cho người dân.
Quản trị dữ liệu, an toàn và trách nhiệm giải trình: điều kiện bắt buộc cho AI công vụ
Không có quản trị dữ liệu AI nghiêm túc, mọi tham vọng dùng AI trong chính phủ đều dễ biến thành rủi ro. Việc ứng dụng AI trong công vụ đặt ra yêu cầu về chất lượng, độ tin cậy của hệ thống, quản trị dữ liệu, an toàn, an ninh, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, cũng như tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. AI cần dữ liệu sạch, có cấu trúc và được xác thực nguồn gốc; nếu dữ liệu sai hoặc thiếu, kết quả phân tích và gợi ý quyết định sẽ sai lệch theo. Thứ trưởng Trần Trung Tính khẳng định không thể lựa chọn giữa phát triển hay quản lý AI, mà phải đồng thời thúc đẩy ứng dụng và quản trị theo hướng an toàn, minh bạch, có trách nhiệm, phục vụ con người. Luật AI được ban hành là bước đầu hình thành khuôn khổ pháp lý cho hoạt động phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng AI, nhưng để luật có giá trị, các cơ quan phải hiểu đúng quy định, xác định rõ trách nhiệm, nhận diện và quản lý các hệ thống có rủi ro, gắn ứng dụng AI với quản trị dữ liệu, bảo mật và giám sát toàn bộ vòng đời hệ thống. Theo định hướng, sau các hội nghị tập huấn, cán bộ tham dự sẽ trở thành đầu mối triển khai tại cơ quan, địa phương, trong khi Bộ KH&CN tiếp tục đồng hành trong việc hoàn thiện thể chế, hạ tầng, dữ liệu và hệ sinh thái AI phục vụ quản trị nhà nước và phát triển kinh tế – xã hội. Ở góc nhìn chính sách, thông điệp quan trọng không phải là “phổ cập AI bằng mọi giá”, mà là thiết kế các ứng dụng AI thực tế đi đôi với bảo đảm quyền lợi công dân và cơ chế trách nhiệm rõ ràng. Chính phủ muốn mạnh hơn nhờ AI thì trước hết phải mạnh hơn ở khả năng kiểm chứng kết quả AI và bảo vệ nguyên tắc trách nhiệm con người.
