AI trong công vụ là gì và vì sao không thể thay thế con người
AI trong công vụ là việc các cơ quan nhà nước sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo để tra cứu, tổng hợp, phân tích dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định nhằm nâng cao hiệu quả quản trị, song mọi quyết định và trách nhiệm pháp lý cuối cùng vẫn thuộc về đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức. Trong khu vực công, AI đã và đang mở ra khả năng hỗ trợ tra cứu, tổng hợp thông tin, rà soát, soạn thảo, phân tích dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định, qua đó nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc sử dụng công nghệ không làm thay đổi trách nhiệm của người thực hiện công vụ; kết quả do AI tạo ra phải được kiểm tra, đánh giá trước khi sử dụng. Nếu coi đầu ra của AI là “đúng mặc định”, bộ máy công quyền sẽ trượt sang tư duy ỷ lại vào thuật toán thay vì thực thi trách nhiệm công vụ.
Máy xử lý dữ liệu, người chịu trách nhiệm: ranh giới phải rất rõ
Điểm mạnh nhất của AI trong công vụ nằm ở khâu xử lý dữ liệu: tìm kiếm nhanh, tổng hợp khối lượng thông tin lớn, hỗ trợ soạn thảo văn bản và phân tích dữ liệu để gợi ý phương án. Về bản chất, đây là “trợ lý số” tăng tốc quá trình quản trị dữ liệu công cộng, chứ không phải “cấp trên” mới của cán bộ. Thứ trưởng Bộ KH&CN Trần Trung Tính nhấn mạnh, AI có thể tham gia nhiều công đoạn trong hoạt động của cơ quan nhà nước nhưng không thay thế trách nhiệm của con người. Câu nói này phải được hiểu theo nghĩa rất thực tế: nếu một báo cáo sai, một quyết định hành chính gây thiệt hại, không thể đổ cho hệ thống AI. Người ký, người duyệt, người tham mưu vẫn là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm giải trình trước pháp luật lẫn trước xã hội.
Bắt đầu từ bài toán cụ thể, không chạy theo phong trào công nghệ
Muốn AI trong công vụ tạo giá trị thật, các cơ quan không nên bắt đầu từ câu hỏi “dùng công nghệ gì”, mà phải bắt đầu từ câu hỏi “giải quyết việc gì”. Bộ KH&CN khuyến nghị mỗi cơ quan, địa phương cần tự soi lại: công việc nào đang tốn nhiều thời gian, dữ liệu nào chưa được khai thác hiệu quả, quy trình nào có thể được hỗ trợ, dịch vụ nào cho người dân và doanh nghiệp có thể được cải thiện. Từ những bài toán rất cụ thể đó mới lựa chọn mô hình triển khai AI phù hợp. Đây là cách chặn từ sớm tình trạng triển khai theo phong trào, mua hệ thống rầm rộ nhưng dùng hời hợt. Khi mục tiêu, dữ liệu, người dùng, kết quả đầu ra và tiêu chí đánh giá hiệu quả được xác định rõ, AI mới trở thành công cụ gắn với hiệu quả công vụ, thay vì một khẩu hiệu chuyển đổi số mang tính hình thức.
Pháp luật trí tuệ nhân tạo phải đi cùng quản trị dữ liệu công cộng
Luật Trí tuệ nhân tạo được coi là bước quan trọng để hình thành khuôn khổ pháp lý cho phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng AI. Nhưng nếu pháp luật trí tuệ nhân tạo chỉ dừng ở văn bản, nó sẽ không bảo vệ được người dân lẫn người thực thi công vụ. Luật chỉ phát huy giá trị khi được chuyển hóa thành quy định, quy trình, hướng dẫn vận hành rất cụ thể trong từng tình huống thực tiễn. Khung pháp lý hiện nay được xây dựng trên nền tảng Luật Trí tuệ nhân tạo, kết hợp danh mục hệ thống AI rủi ro cao, danh mục dữ liệu phục vụ phát triển AI và các công cụ quản lý đạo đức AI. Trên thực tế, điều này gắn trực tiếp với quản trị dữ liệu công cộng: yêu cầu về chất lượng, độ tin cậy của hệ thống, an toàn, an ninh, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, cũng như minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Quản trị rủi ro và kỷ luật trách nhiệm: điều kiện để AI phục vụ con người
Quản trị rủi ro không phải là “hãm phanh” đổi mới, mà là điều kiện để AI trong công vụ phát triển an toàn, có trật tự. Khung pháp lý hiện hành phân loại hệ thống AI theo 3 mức độ rủi ro cao, trung bình và thấp, với yêu cầu quản lý tương ứng; đồng thời đặt yêu cầu quản trị ngay từ cách thức sử dụng: người dùng phải kiểm chứng nguồn thông tin, căn cứ và hiệu lực văn bản, không đưa dữ liệu mật, dữ liệu nhạy cảm hoặc dự thảo chưa phê duyệt lên nền tảng AI công cộng. AI chỉ đưa ra gợi ý, còn quyết định thuộc về cơ quan, người có thẩm quyền; do đó cần lưu vết xử lý, bảo đảm minh bạch và gắn nhãn nội dung giả mạo. Nói cách khác, AI trong công vụ chỉ thực sự “đứng về phía người dân” khi đi kèm kỷ luật trách nhiệm của con người, quản trị dữ liệu công cộng chặt chẽ và pháp luật trí tuệ nhân tạo được áp dụng nhất quán vào từng quyết định cụ thể.
