Khi một đáp án có thể làm đổi cục diện
Tranh cãi quanh câu hỏi Olympia là những bất đồng nảy sinh khi thí sinh, ban cố vấn hoặc khán giả không thống nhất về cách hiểu đề, mức độ chính xác của đáp án hay tiêu chí chấm điểm trong cuộc thi kiến thức dành cho học sinh trung học. Các khoảnh khắc ấy nhắc rằng ở chung kết Olympia, một quyết định chấm điểm không chỉ kiểm tra kiến thức mà còn có thể tác động trực tiếp đến cuộc đua vô địch. Năm tình huống dưới đây cho thấy nguyên nhân bất đồng rất khác nhau: có câu hỏi đặt yêu cầu chưa rõ, có đáp án được chấp nhận theo cách diễn đạt linh hoạt, cũng có trường hợp lời giải có cơ sở nhưng vẫn không được tính điểm. Khi diễn biến được theo dõi trước đông đảo khán giả, lời giải thích sau đó cũng trở thành một phần của câu chuyện. Vì vậy, công bằng không chỉ nằm ở đáp án cuối cùng mà còn ở việc tiêu chí có đủ rõ ràng để mọi người hiểu vì sao điểm được trao hay bị từ chối.
Điểm khác biệt giữa một câu hỏi khó và một câu hỏi gây tranh cãi nằm ở chỗ: đáp án khó thường có ranh giới đúng sai rõ, còn đáp án gây tranh luận khiến người xem băn khoăn liệu một cách trả lời hợp lý có bị bỏ sót hay không. Các vòng chung kết từng có thí sinh bảo vệ lập luận ngay trên sóng, trong khi ban cố vấn phải giải thích cách hiểu và quy tắc chấm. Điều đó khiến tranh cãi Olympia không đơn thuần là phản ứng của người hâm mộ; nó chạm đến niềm tin rằng cùng một tiêu chuẩn đang được áp dụng cho tất cả. Một số quyết định được giữ nguyên sau giải thích, nhưng chính khoảng cách giữa cách hiểu của thí sinh và cách chấm của chương trình khiến những câu hỏi ấy còn được nhắc lại.
Năm tình huống khiến đáp án thành tâm điểm
Trong chung kết năm 2023, câu 20 điểm hỏi Nguyễn Trọng Thành, học sinh Trường THPT chuyên Trần Phú, Hải Phòng, nêu hai hợp chất tạo nên thủy tinh lỏng cùng công thức phân tử. Ban đầu, Thành trả lời Na₂SiO₃ và K₂SiO₃, sau đó sửa sang tên natri silicat và kali silicat. Khi Nguyễn Việt Thành giành quyền trả lời bằng công thức hóa học, MC Ngọc Huy lưu ý rằng đáp án cuối chưa đúng yêu cầu; thí sinh phản biện rằng cụm “nêu công thức phân tử” đặt trong ngoặc có thể chỉ là phần bổ sung. Sau khi tham vấn, phó giáo sư Trần Trung Ninh xác nhận cách trả lời bằng tên chất vẫn đủ nghĩa, nên Trọng Thành được cộng điểm. Đây là ví dụ điển hình cho thấy một dấu ngoặc có thể làm thay đổi cách hiểu và cả điểm số.
Cũng trong mùa thi năm 2023, câu 30 điểm về hai câu thơ được Tố Hữu nhắc trong bài “Kính gửi cụ Nguyễn Du” tạo nên một cuộc tranh luận khác. Khi Minh Triết không trả lời được, Xuân Mạnh, học sinh Trường THPT Hàm Rồng, Thanh Hóa, giành quyền đáp và đọc hai câu trong bản dịch “Độc Tiểu Thanh Ký”: “Bất tri tam bách dư niên hậu / Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như?” Đáp án được công nhận, đưa điểm của Mạnh từ 190 lên 220. Trọng Thành phản đối rằng đề hỏi thơ Nguyễn Du thì cần đọc nguyên tác chữ Hán, bởi bản dịch có thể khác nhau. Đại diện ban cố vấn, phó giáo sư Hà Văn Minh, giải thích thí sinh có thể đọc nguyên văn phiên âm hoặc dùng bản dịch thơ, dịch nghĩa được chấp nhận. Xuân Mạnh giữ 30 điểm và sau đó vô địch.
Ở chung kết mùa thứ 22, câu hỏi về “ba vua” trong câu vè “Chu tri rành rành / Cái đanh nổ lửa / Con ngựa đứt cương / Ba vương tập đế…” gây tranh luận sau khi phát sóng. Đáp án chương trình đưa ra là Hàm Nghi, Kiến Phúc và Hiệp Hòa; một số ý kiến cho rằng ba vua lên ngôi sau khi Tự Đức mất phải là Dục Đức, Hiệp Hòa và Kiến Phúc, đồng thời lưu ý câu vè dân gian có nhiều dị bản. Ban tổ chức bảo vệ đáp án, viện dẫn ý kiến của nhà sử học Lê Văn Lan và tài liệu “Việt Nam ca trù biên khảo”. Trường hợp này cho thấy câu hỏi dựa trên tư liệu truyền miệng càng cần nói rõ căn cứ, bởi người xem có thể đối chiếu với những phiên bản khác.
Khi cách chấm chạm đến kết quả chung cuộc
Trong chung kết mùa thứ 14, Hoàng Bách không được chấp nhận lời giải thích vì sao nước muối có tác dụng sát khuẩn. Cậu cho rằng môi trường ưu trương khiến vi khuẩn mất nước rồi chết; sau chương trình, nhiều giáo viên nhận định lập luận này có cơ sở khoa học và phù hợp kiến thức thẩm thấu trong chương trình Sinh học lớp 10. Nếu câu trả lời được tính, Hoàng Bách có thể san bằng điểm với Trọng Nhân, người sau đó trở thành quán quân. Ban tổ chức, cố vấn và thí sinh đã gặp nhau để xem xét, nhưng cuối cùng quyết định giữ nguyên đáp án đã công bố; chức vô địch của Trọng Nhân không thay đổi. Đây là trường hợp cho thấy một quyết định chấm điểm có thể làm khán giả tập trung vào điều kiện giả định: nếu đáp án được công nhận, kết quả Olympia liệu có khác?
Ở chung kết mùa thứ 10, Phan Minh Đức, học sinh Trường THPT chuyên Hà Nội – Amsterdam, được công nhận đáp án từ tiếng Anh “plumber” dù phát âm chưa chuẩn. Khi được hỏi đánh vần, Đức nói “plumper”; cố vấn tiếng Anh giải thích người châu Á thường nhầm cách phát âm từ này và đề bài không yêu cầu đánh vần. Đức vẫn giành chức vô địch, nhưng quyết định ấy khiến một số khán giả cho rằng Đúc Hiếu, đối thủ bám đuổi, chịu bất lợi trong cuộc đua điểm số. Hai trường hợp này khác nhau ở kết cục: điểm của Hoàng Bách không được thay đổi sau khi xem xét, còn tranh luận về cách chấp nhận phát âm không làm đổi người chiến thắng nhưng ảnh hưởng đến cảm nhận công bằng.
Phát sóng trực tiếp khiến những quyết định chấm điểm diễn ra trước mắt khán giả, nên thắc mắc về câu chữ, cách diễn đạt hay tiêu chí không có khoảng lặng để được giải thích trước khi phản ứng lan rộng. Tuy vậy, năm ví dụ này không chứng minh mọi quyết định gây tranh luận đều sai: đáp án về thơ Nguyễn Du được giữ sau khi ban cố vấn nêu rõ các dạng trả lời được chấp nhận, còn câu hỏi về nước muối vẫn được chấm theo kết luận ban tổ chức. Điều đáng rút ra là đề càng có nhiều cách hiểu, tiêu chí chấm càng cần được nêu cụ thể và giải thích nhất quán ngay tại thời điểm quyết định.
Bài học còn lại sau những lần tranh luận
Năm câu chuyện cho thấy tranh cãi Olympia không chỉ xoay quanh kiến thức, mà còn xoay quanh cách đề được viết và cách đáp án được đánh giá. Câu hỏi về thủy tinh lỏng và thơ Nguyễn Du bộc lộ sức nặng của cách diễn đạt; câu vè “ba vua” nhắc đến sự phức tạp của tư liệu dân gian; đáp án về nước muối và từ “plumber” cho thấy mỗi tiêu chí chấm có thể tác động đến cảm nhận về công bằng. Có trường hợp điểm số thực sự thay đổi, có trường hợp nếu chấp nhận đáp án thì cục diện có thể khác, và có trường hợp kết quả giữ nguyên nhưng nghi vấn vẫn còn. Với một sân chơi trực tiếp giàu kịch tính, minh bạch về yêu cầu và lý do chấm điểm quan trọng không kém độ khó của câu hỏi. Đó là cách tốt nhất để người xem có thể chấp nhận một quyết định, kể cả khi họ không đồng ý với kết quả.
Nhìn lại, câu hỏi Olympia gây tranh cãi thường trở thành dấu mốc không phải vì nó khó nhớ, mà vì điểm số gắn với nó có ý nghĩa lớn trong cuộc đua. Ban tổ chức có thể bảo lưu quyết định, còn khán giả có thể tiếp tục bất đồng; điều cần thiết là lời giải thích phải đủ rõ để phân biệt giữa một đáp án sai và một đáp án đúng nhưng được diễn đạt theo cách khác. Kết quả chung kết chỉ thuyết phục khi người xem hiểu tiêu chuẩn được dùng để tạo ra nó. Bởi vậy, những tranh luận này nên được xem như lời nhắc về trách nhiệm ra đề và chấm thi, chứ không chỉ là chuyện bên lề của một mùa Olympia.
