Từ thủ phủ công nghiệp đến mắt xích có năng lực
FDI Bắc Ninh là dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào địa phương, nhưng giá trị của nó không chỉ nằm ở quy mô dự án mà còn ở khả năng kết nối doanh nghiệp trong nước với sản xuất công nghệ cao. Với hơn 52,4 tỷ USD vốn FDI đăng ký lũy kế, Bắc Ninh đã xây dựng vị thế công nghiệp đáng kể; thách thức tiếp theo là trở thành mắt xích đáng tin cậy trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu. Câu hỏi này cấp thiết khi chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái định hình và địa phương muốn chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu. Vì vậy, chủ trương chuyển từ ưu tiên lượng vốn sang chất lượng, hiệu quả và khả năng lan tỏa của từng dự án là đúng hướng. Tuy nhiên, đổi cách chọn dự án mới là điểm khởi đầu: nếu nhà cung cấp nội địa không được kéo vào sản xuất, tỉnh có thể tăng hoạt động nhà máy mà vẫn đứng ngoài phần giá trị cao.
Nhu cầu mở rộng hiện hữu tạo cơ hội, nhưng không tự động bảo đảm doanh nghiệp Việt Nam được tham gia sâu hơn. Khảo sát doanh nghiệp Nhật Bản cho thấy 56,9% dự kiến mở rộng hoạt động tại Việt Nam trong 1–2 năm tới, trong khi 58,9% nêu thiếu nhà sản xuất nguyên liệu tại chỗ và 54,4% cho rằng năng lực kỹ thuật, chất lượng của nhà cung cấp nội địa còn hạn chế. Những con số ấy chỉ ra khoảng cách giữa sức hút đầu tư và năng lực tiếp nhận của hệ sinh thái địa phương. Bắc Ninh cần biến nhu cầu của tập đoàn FDI thành đơn hàng, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ hội nâng cấp cho doanh nghiệp trong nước, thay vì xem số dự án mới là thước đo thành công duy nhất.
Bán dẫn, AI và điện tử cần đi cùng năng lực trong nước
Bán dẫn, AI, điện tử và thiết bị thông minh là những hướng thu hút có cơ sở, nhưng lĩnh vực công nghệ cao không thể phát triển bền vững chỉ bằng việc đặt nhà máy tại địa phương. Bắc Ninh cũng ưu tiên công nghiệp hỗ trợ, logistics, công nghệ số, vật liệu mới và năng lượng sạch. Riêng công nghệ bán dẫn, địa phương hướng tới thu hút các dự án trung tâm dữ liệu AI, đồng thời thúc đẩy sản xuất thông minh. Đây là lựa chọn có thể tạo nhu cầu cho kỹ thuật, dịch vụ và nhà cung cấp trong vùng. Nhưng để lợi ích lan tỏa, doanh nghiệp nội địa phải có điều kiện tiếp cận tiêu chuẩn, nhân lực và cơ hội làm nhà cung ứng. Mục tiêu không nên dừng ở thu hút công nghệ tiên tiến; cần giúp doanh nghiệp trong nước đủ sức tham gia vào các công đoạn có giá trị và nâng dần năng lực qua từng hợp đồng.
Khoảng cách giữa kỳ vọng và năng lực hiện tại không thể lấp bằng ưu đãi đầu tư đơn lẻ. Tỷ lệ thu mua từ doanh nghiệp nội địa của các doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam đạt 18,3%, mức cao nhất từ khi khảo sát được thực hiện, nhưng thiếu nguyên liệu và hạn chế kỹ thuật vẫn là những trở ngại phổ biến. Bắc Ninh vì thế cần gắn chương trình thu hút FDI với đào tạo nhà cung ứng, kết nối doanh nghiệp và hỗ trợ đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Nếu không, các lĩnh vực bán dẫn và AI có thể phát triển như những khu vực khép kín, tạo thêm sản lượng nhưng ít thay đổi vị trí của doanh nghiệp địa phương trong chuỗi giá trị.
Công nghiệp hỗ trợ và logistics là phần cốt lõi của chuỗi
Công nghiệp hỗ trợ không phải phần phụ của chiến lược FDI; đây là nền tảng để vốn đầu tư tạo liên kết sản xuất và năng lực nội địa. Bắc Ninh đặt mục tiêu phát triển hơn 700 doanh nghiệp phụ trợ trong các ngành ưu tiên đến năm 2030, đồng thời hướng tới việc khoảng 60% doanh nghiệp nội địa đạt tiêu chuẩn quản lý quốc tế và trở thành nhà cung cấp chính thức cho các tập đoàn lớn. Mục tiêu này đáng chú ý vì đo lường khả năng tham gia thực chất, không chỉ số lượng doanh nghiệp. Muốn đạt được, chính quyền cần kết nối doanh nghiệp với yêu cầu mua hàng của nhà đầu tư, hỗ trợ cải thiện chất lượng và kỹ thuật, đồng thời tạo điều kiện để các nhà cung ứng nhỏ tiếp cận khách hàng lớn.
Khu công nghiệp và logistics cũng cần được nhìn như một mạng lưới phục vụ nhiều công đoạn, thay vì các dự án hạ tầng đứng riêng lẻ. Định hướng của địa phương là chuyển từ hạ tầng sản xuất sang hạ tầng hệ sinh thái, từ thu hút dự án đơn lẻ sang cụm liên kết ngành và từ tăng trưởng theo quy mô sang cạnh tranh bằng chất lượng, tính bền vững. Điều đó có nghĩa quy hoạch khu công nghiệp phải tính đến vận tải, kho bãi và kết nối với nhà cung cấp. Hạ tầng thiếu đồng bộ có thể làm chậm tiến độ sản xuất, còn gián đoạn cấp nước có thể ảnh hưởng cả hoạt động nhà máy lẫn các mắt xích liên quan. Với người dân, chất lượng dịch vụ thiết yếu như nước và giao thông cũng gắn trực tiếp với nhịp sống ở các khu vực công nghiệp.
Tham vọng toàn cầu cần một hệ sinh thái đồng bộ
Muốn tham gia sâu hơn vào sản xuất toàn cầu, Bắc Ninh phải phối hợp chính sách thu hút đầu tư với nhân lực, năng lượng, khu công nghiệp, logistics và công nghiệp hỗ trợ. Các nhà đầu tư đánh giá lợi thế địa phương ngày càng nằm ở mức độ liên kết giữa doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp nội địa, logistics và hạ tầng, chứ không chỉ ở số khu công nghiệp hay vốn đăng ký. Nhu cầu nhân lực kỹ thuật cũng tăng khi doanh nghiệp sản xuất máy móc, thiết bị và chip bán dẫn mở rộng; các cơ sở đào tạo nghề có thể góp phần đáp ứng nhu cầu tuyển dụng này. Cùng lúc, nguồn điện ổn định và hạ tầng dịch vụ đáng tin cậy là điều kiện để các hoạt động công nghệ cao vận hành liên tục. Mỗi mắt xích yếu đều có thể làm giảm sức hấp dẫn của cả hệ sinh thái.
Bắc Ninh đã có nền tảng công nghiệp và sức hút đầu tư để theo đuổi bước chuyển này, nhưng thành công không nên được đánh giá bằng số vốn đăng ký hay danh sách dự án công nghệ cao. Thước đo thuyết phục hơn là số doanh nghiệp nội địa trở thành nhà cung cấp, mức độ đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và khả năng duy trì sản xuất nhờ hạ tầng kết nối tốt. FDI Bắc Ninh chỉ tạo lợi thế lâu dài khi doanh nghiệp trong nước không bị đứng ngoài làn sóng đầu tư, còn khu công nghiệp, logistics và dịch vụ thiết yếu vận hành như một hệ thống. Đó mới là con đường từ trung tâm sản xuất lớn đến một mắt xích có năng lực trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.
