Quyết định của Trump: Từ nỗi lo cạn tên lửa đến “bước ngoặt sản xuất”
Việc Mỹ cho phép Ukraine sản xuất tên lửa Patriot là quyết định chính trị – quân sự nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt phòng không trầm trọng, đồng thời phân tán năng lực chế tạo vũ khí tiên tiến khỏi lãnh thổ Mỹ, mở ra một mô hình chuỗi cung ứng phòng không đa trung tâm giữa Ukraine và các nước châu Âu. Trong cuộc gặp gần nhất, Tổng thống Volodymyr Zelensky cho biết ông Donald Trump đã khẳng định đây là “quyết định cuối cùng” và Ukraine sẽ được cấp giấy phép sản xuất tên lửa Patriot. Dù chưa rõ giấy phép bao trùm PAC-2 hay PAC-3, thông điệp chính trị đã rất rõ: Washington chấp nhận biến tên lửa Patriot Ukraine thành một trụ cột sản xuất mới, thay vì chỉ là điểm đến của viện trợ. Điều này diễn ra khi Kiev thiếu nghiêm trọng Patriot để đối phó các đợt tập kích bằng UAV và tên lửa ngày càng dày đặc của Nga.
Nhu cầu tuyệt vọng của Ukraine: 300, rồi 1.000 quả Patriot và áp lực đường không
Nền tảng của mọi quyết định hiện nay là thực tế: Ukraine phòng thủ không quân đang ở ngưỡng báo động đỏ. Tên lửa Patriot Ukraine được xem là công cụ duy nhất đủ khả năng đánh chặn hiệu quả tên lửa đạn đạo Nga liên tục tấn công các thành phố. Trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu eo hẹp và còn bị siết chặt bởi xung đột giữa Mỹ và Iran, Kiev gần như bị đẩy vào thế “sống còn hay gục ngã”. Zelensky đã yêu cầu Washington cung cấp ít nhất 300 tên lửa đánh chặn Patriot như mức tối thiểu để trụ vững qua mùa đông tới, trong khi Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine Yevhenii Khmara đặt mục tiêu tới khoảng 1.000 quả với sự hỗ trợ của các đồng minh và khoản vay từ EU. Những con số này cho thấy viện trợ theo kiểu nhỏ giọt không còn phù hợp; hoặc Ukraine có năng lực sản xuất dài hạn, hoặc phòng tuyến bầu trời sẽ tiếp tục bị bào mòn.
Đức, Ba Lan và tham vọng sản xuất phòng không châu Âu
Song song với Ukraine, các đồng minh NATO đã nhìn thấy cơ hội – và cả rủi ro – trong việc phụ thuộc quá nhiều vào dây chuyền Mỹ. Đức đề xuất với Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth việc thiết lập các dây chuyền sản xuất tại châu Âu để tăng sản lượng các hệ thống vũ khí đang thiếu, trong đó có Patriot. Hai bên đã ký tuyên bố ý định hợp tác sản xuất vũ khí Mỹ tại châu Âu, trong đó PAC-3 – loại tên lửa đánh chặn hiện đại, có vai trò quan trọng trong bảo vệ các thành phố Ukraine – được nhắc đến nhưng vẫn vấp phải sự thận trọng từ giới chức và doanh nghiệp quốc phòng Mỹ khi nói tới sản xuất ngoài lãnh thổ Hoa Kỳ. Trong khi đó, PAC-2 đã được phép sản xuất theo giấy phép tại Bavaria bởi tập đoàn MBDA, cho thấy cánh cửa sản xuất phòng không châu Âu đang hé mở, dù còn rất nhiều khóa công nghệ.
Ba Lan “xin” nhà máy Patriot cho Ukraine: An ninh hay lợi ích công nghiệp?
Nếu Đức muốn trở thành trung tâm hệ thống PAC-3 Đức, thì Ba Lan lại nhắm tới vai trò “hậu cứ” cho Ukraine. Hai ngày sau thông báo của Zelensky về việc Trump cho phép Kiev tự sản xuất Patriot, Thứ trưởng Quốc phòng Ba Lan Magdalena Sobkowiak-Czarnecka đề xuất rằng nếu có nhà máy Patriot cho Ukraine, nó nên đặt trên lãnh thổ Ba Lan “an toàn” hơn thay vì ở trong vùng chiến sự. Đồng thời, Warsaw vẫn theo đuổi quy trình riêng nhằm có được quyền lập trung tâm bảo dưỡng, rồi tiến tới sản xuất Patriot tại nước mình. Đằng sau lập luận an ninh là toan tính công nghiệp rõ ràng: ai sở hữu dây chuyền, người đó nắm công ăn việc làm, chuỗi cung ứng và vị thế chiến lược. Ba Lan cũng thúc đẩy việc xây dựng căn cứ mới của Mỹ ở miền Tây, dự kiến đủ chỗ cho ít nhất 5.000 binh sĩ và gia đình họ, với hy vọng Washington chốt địa điểm vào tháng 12 năm nay.
Tương lai chuỗi cung ứng Patriot: Cứu Ukraine hay tái định hình cả trật tự phòng không?
Dù mang tính bước ngoặt, quyết định cấp phép chưa thể giải quyết ngay tình trạng thiếu hụt. Zelensky ước tính từ khi được chấp thuận đến lúc dây chuyền Patriot tại Ukraine hoạt động sẽ mất từ một năm đến một năm rưỡi. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cũng cảnh báo việc xây dựng nhà máy, tổ chức chuỗi cung ứng và tăng sản lượng sẽ kéo dài nhiều năm, trong khi các linh kiện nhạy cảm vẫn chịu hạn chế xuất khẩu của Mỹ. Trong khoảng trống thời gian này, Ukraine phòng thủ không quân vẫn phụ thuộc vào kho đạn Patriot hiện có và mọi nỗ lực tăng sản xuất ở châu Âu. Câu hỏi không còn là liệu nên phân tán năng lực sản xuất hay không, mà là phân tán theo cách nào để vừa bảo vệ được bầu trời Ukraine hôm nay, vừa xây dựng được một mạng lưới sản xuất phòng không châu Âu đủ bền vững cho ngày mai.
