Hướng nghiệp thời AI: Vấn đề không chỉ là chọn ngành “hot”
Hướng nghiệp thời AI là quá trình học sinh hiểu bản thân, hiểu nghề và hiểu sự thay đổi của thị trường lao động AI để chọn ngành nghề bền vững, biết trang bị kỹ năng tương lai và năng lực số, thay vì chạy theo tâm lý đám đông hay những xu hướng tạm thời dễ “hạ nhiệt” sau vài năm. Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và đặc biệt là trí tuệ nhân tạo làm thế giới nghề nghiệp thay đổi nhanh chóng, cấu trúc việc làm không còn ổn định như trước. Học sinh THPT bước vào ngưỡng cửa chọn nghề mỗi năm với hơn 1 triệu người, nhưng nhiều em vẫn chọn ngành theo xu hướng, kỳ vọng gia đình hoặc thông tin chưa kiểm chứng, dẫn tới lạc hướng, chán học, chuyển ngành giữa chừng. Không có một ngành “tốt nhất cho mọi người”, điều quyết định là cách mỗi học sinh tự xây chiến lược sự nghiệp cho mình.
AI và chuyển đổi số đang tái định hình thị trường lao động
AI và chuyển đổi số không chỉ tạo thêm vài nghề mới, mà đang âm thầm thay đổi cách mọi ngành vận hành và tuyển dụng nhân lực. Công nghệ có thể tự động hóa nhiều phần việc, hỗ trợ con người trong những nhiệm vụ từng cần lao động thủ công, đồng thời sinh ra các vị trí việc làm mới gắn với dữ liệu, nền tảng số và dịch vụ thông minh. Điều quan trọng là yêu cầu đối với người lao động cũng dịch chuyển mạnh: ngoài kiến thức chuyên môn, khả năng sử dụng công nghệ, khai thác dữ liệu, ngoại ngữ, tư duy sáng tạo và khả năng thích ứng trở thành các năng lực cốt lõi. Nói cách khác, "kỹ năng công nghệ và khả năng thích ứng" nay được xem như chuẩn mới cho nguồn nhân lực tương lai. Ngay cả các ngành truyền thống như kinh tế, giáo dục, khoa học xã hội hay truyền thông cũng chịu tác động trực tiếp, buộc người học phải cập nhật đến nơi đến chốn.
Đừng chạy theo đám đông: Hãy chọn nghề bằng “mê – mạnh – mở”
Tâm lý đám đông trong chọn ngành nghề AI nhìn qua thì có vẻ an toàn, nhưng thường là con đường ngắn nhất dẫn đến hối tiếc. Nhiều học sinh chọn ngành “hot” vì bạn bè đăng ký đông, gia đình kỳ vọng hoặc mạng xã hội nói đó là ngành dễ kiếm tiền, mà thiếu hiểu mình hợp gì, thị trường cần gì và trong 10–15 năm nữa nghề đó sẽ ra sao. Một lựa chọn nghề nghiệp bền vững cần bắt đầu từ sự hiểu mình, hiểu nghề và hiểu thị trường lao động; khi có tầm nhìn dài hạn, học sinh sẽ không bị cuốn theo xu hướng nhất thời. Công thức “mê – mạnh – mở” là bộ lọc đơn giản nhưng hiệu quả: mê là đam mê thực sự, mạnh là điểm mạnh và năng lực, mở là triển vọng nghề nghiệp trong tương lai. Khi cả ba yếu tố này cùng hội tụ, việc chạy theo ngành hot gần như không còn sức hút.
Chiến lược chọn ngành nghề AI: Cân bằng xu hướng và tầm nhìn dài hạn
Chọn ngành nghề AI không có nghĩa tất cả học sinh đều phải học công nghệ thông tin hay khoa học dữ liệu, nhưng chắc chắn ai cũng cần năng lực số vững và biết dùng AI như công cụ làm việc. TS Lê Thị Thanh Mai nhấn mạnh, dù học nghề, cao đẳng hay đại học, người học sau khi tốt nghiệp đều cần có năng lực số, ngoại ngữ, khả năng khai thác dữ liệu và ứng dụng công nghệ vào công việc. Đây là lớp kỹ năng tương lai bắt buộc, không chỉ dành cho ngành công nghệ, mà còn cho kinh tế, kinh doanh, khoa học xã hội, giáo dục, truyền thông. Hướng nghiệp thời AI vì vậy phải đi xa hơn chuyện giới thiệu trường, ngành; học sinh cần được hỗ trợ để hiểu nghề, xu hướng thị trường lao động AI và những năng lực phải chuẩn bị ngay từ THPT. Chiến lược tốt là chọn một lĩnh vực hợp với “mê – mạnh”, rồi gắn nó với công nghệ, dữ liệu và AI ở mức phù hợp.
Kết luận: Dám khác số đông để có sự nghiệp bền vững
Không nên chọn nghề chỉ vì sợ AI hay vì nghe nói AI sẽ “cướp hết việc”. TS Nguyễn Đức Nghĩa khẳng định, AI có thể thay đổi cách con người làm việc nhưng không có nghĩa tất cả ngành nghề đều bị thay thế. Vấn đề không phải là chạy trốn công nghệ, mà là học cách dùng công nghệ để tăng giá trị của chính mình. Tránh tâm lý đám đông, xây tầm nhìn dài hạn và kiên trì rèn kỹ năng tương lai là chìa khóa để học sinh bước vào thị trường lao động AI với vị thế chủ động. Những chương trình hướng nghiệp ở hàng trăm trường phổ thông hiện nay cho thấy hệ thống giáo dục đã bắt đầu dịch chuyển, nhưng phần quan trọng vẫn nằm ở lựa chọn của từng bạn trẻ. Dám chọn con đường phù hợp với mình, dù khác số đông, chính là bước đầu tiên của một sự nghiệp bền vững trong kỷ nguyên AI.
